Borsada Yapay Zeka ve Hisse Senedi Analizleri için Robot Danışmanlar

Son zamanlarda borsaya olan ilgi malum. Özellikle küçük ve orta büyüklükteki kısa vadeli işlem yapan yatırımcıların sayısının %41 üzerinde arttığı söyleniyor. Kitle yaş grubunun çoğunlukla gençlerden oluşması ise dikkat çekici. Peki, ilgisi olan bu kitlenin bilgisi var mı? Hisselerin yönünü yapay zeka ile tahmin etmek mümkün mü?

Yapay zeka destekli Robo-Advisor/Robot Danışman nedir ve nasıl kullanılır?

Ne yazık ki, yüksek getiri, aynı zamanda yüksek risk de içerir. Yani düşük faiz algısı olan veya faizden daha fazla gelir elde etmek isteyen bu yeni yatırımcı grubunun bilmesi gereken en önemli konu, banka faizlerine göre çok daha yüksek risk altında olduklarıdır. Ne yazık ki, borsada yatırımcı olmak için herhangi bir eğitim zorunluluğu bulunmuyor ve bankada hesabı olan ve basit bir iki anket dolduran herkes yatırım yapmaya başlayabiliyor. Bu yeni yatırımcı grubunu bekleyen en büyük risk ise bu yazının tarihi itibariyle ( Şubat 2020) hiç büyük bir düşüş görmemiş olmaları ve son 3-4 aydır yükselen borsada çok sayıda yeni giren yatırımcı olması. Yurtdışı yatırım etkisi ve düşen dolar kuru etkisi ile, dolar üzerinde de yüksek getiri sunan borsa yatırımları ve borsaya giren yeni yatırımcılar için bazı ip uçlarını açıklamakta fayda var.

Öncelikle borsada en kıymetli varlığınız kesinlikle paranız veya kimleri tanıdığınız değildir. Yani dünyanın en zengin insanı olarak borsaya giriş yapmış olabilirsiniz, bu serveti kaybetmeniz sadece zaman meselesidir. Veya, borsa hakkında size tüyolar veren çok önemli spekülatörler tanıyor olabilirsiniz, bu tanıdıklar size hiçbir getiri garanti etmediği gibi her şeyinizi kaybetmenin başlangıcı bu tanıdıklarınız olabilir. Borsada en önemli ve kıymetli şey hiç şüphesiz bilgidir. Doğru bilgi ve doğru analizler sahip olduğunuz en kıymetli değerlerdir. Ayrıca bu analizlerin sonunda nasıl davranacağınız ve her durum için geliştirdiğiniz stratejiler de size hep kazanmanın kapısını aralar. Örneğin bir hissenin yükselmesi veya düşmesi gibi iki basit durum olduğunu düşünelim, şayet siz her iki durum için de hazırlığınızı yaptıysanız, artık borsada kazanmaya başlayabilirsiniz diyebiliriz.
Birlikte borsanın dinamiklerini ve borsada sizin için en önemli şey olan bilgiye nasıl erişileceğine bakalım.

Borsa, hisse senetleri, yatırım ve robot danışmanlar

Öncelikle hiç bilgisi olmayan arkadaşlar için bir giriş yapalım:
Borsa, hisse senetlerinin, finansal olarak değerli varlıkların sürekli el değiştirdiği pazar yerleridir. Müşterisi olduğunuz bankalar gibi aracı kuruluşlardan bir yatırımcı hesabı açarak elinizdeki avucunuzdaki birikimi üçe-beşe katlamak hayali ile pazara giriş yaptınız. Limon mu almalı ? Portakal mı? Kış geldi soğan sarımsak mutlaka sepette olsun.
Anlaşılacağı üzere sepet yapmak bu yönde önerilen konuların başında gelir fakat her şey maalesef bu kadar basit değil. Bu yazıdaki amacımız da kesinlikle bir yatırım tavsiyesi vermek değildir.

Hisselerin gelecek değerlerini tahmin etmek mümkün mü?

Sorunun kısa cevabı: HAYIR. Yapay zeka ve istatistik kökenli olup, borsa gibi araçlarda vakit geçiren arkadaşların bu cevaba itiraz ettiklerini duyar gibi oluyorum. Evet, ne yazık ki bir hissenin veya borsa endeksinin bile, gelecek değerini tahmin etmek imkansızdır. Örneğin bir hissenin yarın kaçtan kapatacağını tahmin edemezsiniz ve etmek için uğraşmamalısınız. Ancak bu kadar istatistik ve yapay zeka bilimi boşuna değil, bir hissenin kapanışını tahmin edemesek bile yönünü tahmin edebiliriz, bir hisseyi etkileyen faktörleri tahmin edebiliriz ve hepsinden ötesi bu analizlere göre farklı simülasyonlar ve senaryolar üretebiliriz.

Hisselerin yönünü nasıl tahmin edebiliriz?

Borsa, yatırımcı davranışından, psikolojisinden, siyasi söylemlerden, hava durumundan ve daha birçok şeyden etkilenen hareketli, stokastik kısaca istatistiksel ve tahmin edilmesi zor bir yapıdır. Finansal uzmanlıkları olan kişilerin başvurduğu Temel ve Teknik Analiz yöntemleri hakkında fikir sahibi olmanız önerilir. Hatta imkan varsa SPL dokümanlarını en az bir kere okumakta fayda var. SPL (Sermaye piyasası lisanslama sicil ve eğitim kuruluşu) tarafından yapılan sınavlar ve bu sınavlarda çıkan sorular ve eğitim dokümanları açık şekilde www.spl.com.tr adresinden erişilebilir durumda.

Kısaca Temel Analiz orta ve uzun vadeli yatırım kararlarında sıklıkla başvurulan bir yöntemdir. Şirketin içinde bulunduğu finansal durumların, rasyoların, defter ve piyasa değerlerinin incelenmesi süreçlerini kapsar. Şirketin borçları, varlıkları, halka açıklıkları yani bu bilgilere kolayca erişebiliyor olmanız bile bu konuda iyi bir sinyaldir. Ekonominin durumu, işsizlik, enflasyon, faiz oranları da yine hisse fiyatlarını etkileyen, hesaba katılması gereken unsurlardır. Hatta şirketin yöneticisinin kim olduğu, ne sıklıkta yöneticsinin değiştiği, bu yöneticinin geçmiş başarıları veya stratejileri bile bu aşamada bize yol gösterir. Genelde uzun dönemli analizlerden oluşur ve yapılan analizler yıllık bazda fikir verir. Eh, her gün şirketin yöneticisi değişmeyeceğine göre genelde analizler, yıllık, çeyreklik (3 aylık) veya aylık yapılabilir. Genelde uzun dönemli yatırım yapmayı düşünen kişilerin KAP (Kamu aydınlatma platformu): www.kap.org.tradresinden, hisse ile ilgili yapılan açıklamalara göz gezdirmesinde ve hissenin temel bilgilerine bakmasında fayda vardır.

Teknik Analiz daha çok kısa ve orta vadeli yatırım kararları için öne çıkar. Volatilitesi yani dalgalanmaları yüksek olan borsalarda, finansal varlıklarda oldukça popülerdir. Hareketli ortalama, ağırlıklı hareketli ortalama, elliot dalgaları, bollinger band, MACD, RSI çokça kullanılan teknik analiz yöntemleridir. Bu yöntemlerin bazıları daha önce bahsi geçen SPL’nin sitesinden edinilebilir, bazıları için eğitimler almakta fayda vardır. Bütün bu konuları ve daha detaylı açıklamaları içeren bir eğitim önerisi olarak Finansal Yapay Zeka eğitimini önerebilirim.
Teknik ve temel analizin ötesinde, borsadaki yatırımcıların psikolojilerinden algılarına kadar farklı parametreleri değerlendiren davranışsal finans analizleri veya yurtdışı gelişmeler, politika, makro ekonomik değerler gibi bir hissenin fiyatına etki edebilecek dış faktörlerin analizi için de yöntemler geliştirilmiştir. Bu yazıda biraz daha yapay zeka danışmanlığına eğilmeye çalışacağız.

Yazılım dünyasının ve yapay zekanın, gelişmesi ile finans dünyasında mihenk taşlarının değiştiğini söyleyebiliriz. Bu yöntemlerin eskide kaldığını iddia etmiyoruz. Fakat günümüzde gelişen Robot Danışman kavramı finans dünyası hakkında hiçbir fikri olmayan yatırımcıyı da destekliyor.

Robo danışman nedir?

Robot danışmanları ikiye ayırmak mümkün. Birinci grupta HFT (High frequency trade, yani yüksek hızda işlem, yani sadece bir saniyede bile belki yüzbinlerce işlem yapabilen) ve daha çok algo-trade olarak anılan robotlar ve ikinci grupta ise yatırımcısına analiz/iç görü sunan robot danışman örnekleri mevcuttur:

Paranızı sizin adınıza yöneten Algo-Trade: Hisselerin yönlerine karar veren ve kararlarını otomatik olarak işleme geçiren yazılımlardan biridir. İnsan müdehalesine izin vermeden paranızı yönetir. Genelde, internet hızının bile kritik olduğu bu yazılımlar için, borsanın işlem merkezinde veya bazı durumlarda işlem merkezine çok yakın bir konumda bulunan bir sunucuda çalışan yapay zeka algoritmaları, daha önceden kendilerine verilen talimatlar ve kurallar kapsamında işlem yapmakta ve karar almaktadır. Algo-Trade araçları genelde yönettikleri paranın büyüklüğüne göre bir komisyonla çalışmaktadır ve yatırımcının riski kabul etmesi gerekir. Yeni başlayan yatırımcılar için kesinlikle önerilmeyen araçlardır ve şayet yeni başlayanlar arasında bu tip araçları kullanmak isteyenler varsa en azından bu araçlarla yönetilen ve profesyoneller tarafından çalıştırılan fonlara yönelmelerini tavsiye ederim. SPL tarafından lisansları olan ve profesyonel olarak yatırım danışmanlığı bulunan uzmanlar tarafından gerekli testleri yapılarak ve gerekli risk kontrolleri çerçevesinde çalıştırılan bu robotlar, şimdilik emekleme aşamasında olsa da, ileride büyük öneme sahip olacak diyerek şimdi ikinci grup borsa robotlarına geçelim.

Karar destek ve analiz robotları

Kararların yatırımcıda olduğu, ancak yatırımcının ihtiyacı olan analizleri sunan robotlar bu gruptadır. Genelde borsaya yeni başlayan ve vakit ayırmayı düşünen bir yatırımcının günlük işlemlerden daha sık işlem yapması tavsiye edilmez. Gün içerisinde ani ve panik halinde alınan kararların çoğunlukla hatayla sonuçlandığını söyleyebiliriz. Bunun yerine en azından borsa kapanışından sonra biraz mesai yapıp ertesi günü salim bir kafayla düşünmek, yatırım yapmayı planladığımız hisseleri analiz edip yorumları okumak ve hissenin olası hareketlerine göre kendi stratejilerimizi belirlemek en iyi çözümdür. Tam olarak burada devreye giren robot danışmanlara bir örnek olarak XchangeWiser’a biraz daha yakından bakalım.

XchangeWiser: Basit ara yüzleri ile yatırımcının yanında olan bir robot danışmandır. Yapay zeka ile çalışan 6 algoritma; hisse senetleri, kripto paralar, döviz kurları gibi finansal varlıkların gün sonunda analizini yaparak, bir sonraki gün içindeki yönlerini tahmin eder. Borsa açılmadan günlük sinyaller ürettiği için öncesinde tahminleri incelemeniz mümkün olur. Türkiye’de ve dünyada çalışma prensibi olarak otomatik makine öğrenmesi ve yapay zeka algoritmalarını yarıştıran benzeri bir uygulama yoktur.

İnsan duygusal bir varlık. Ne kadar kendini geliştirmiş, konunun uzmanı bireyler haline gelirseniz gelin hata yapmanız kaçınılmaz. Dolayısıyla ileride herkesin yapay zeka destekli bir robot danışmanı olacağını ön görmek yanlış olmaz.

Yatırım yönetimlerini daha hızlı, daha karlı hale getirmeyi mümkün kılan robot danışmanlar yapay zeka teknolojisinden besleniyor. Portföy yönetimlerini insan sınırlılıklarından en az etkilenir hale getirmek konunun ana fikri. Örneğin günlük işlem yapan ve literatürde Daily trader olarak geçen bir şekilde borsada işlem yapmaya karar verdik ve borsa kapanışı sonralarında ödevimizi yaparak hisseleri inceliyor, analiz ediyor ve sonraki güne ve sratejilerimize karar veriyoruz diyelim. Bir gecede kaç hisse inceleyebiliriz? İncelemelerin sonunda farklı alternatifler için kaç strateji geliştirebiliriz. Elbette bir iki gün bu işi yaptıktan sonra artık hisseleri tanıyor olacağız ama bir de gelişmeleri güncel olarak takip etme işi var. İşte insan olarak yapabileceğimiz analizler sınırlı. Borsadaki bütün hisseleri analiz edemeyeceğimize göre, çok büyük ihtimalle elimizdeki sınırlı sayıda hisseye bakacak ve belki de çok büyük fırsatları hiç analiz edemeyecek ve kaçıracağız.

Peki borsada kaç hisse var?

Borsada İstanbul’da (BİST) sürekli değişmekle birlikte kabaca 500’ün üzerinde hisse olduğunu söyleyebiliriz. Bu hisselerin sayısı, şirket birleşmeleri/bölünmeleri, borsaya yeni kote olan şirketler gibi sebeplerle değişmektedir. Ayrıca borsada risk faktörüne göre hisseler gruplanmıştır. Örneğin fiili dolaşımdaki hisse değeri 30 milyon ve üzeri olan hisseleri A grubu, 10 ile 30 milyon TL arasındakiler B grubu, daha düşük fiili dolaşımlar ise C ve D grubu olarak gruplanmaktadır. 2021 Şubat ayı itibariyle (bu yazının tarihi) yeni yapılan bir açıklama ile, “halka arz edilen payların piyasa değeri” alt Pazar için 40 milyon, ana Pazar için 75 milyon ve yıldız Pazar için 300 milyon TL olarak güncellendi. Hisselerin en yüksek dolaşım oranına sahip hisselerin ilk 30 tanesi BIST30 ve ilk 100 tanesi BIST100 ismi verilen endekslerde toparlanmıştır. Yeni başlayan bir yatırımcıya tavsiyemiz, mümkünse BIST100 endeksinde olmayan hisselerden en azından başlarda uzak durmasıdır. Bu endeksler her 3 ayda bir yenilenmektedir dolayısıyla arada kontrol etmekte (Ocak, Nisan , Temmuz ve Eylül değişimlerinde) fayda vardır.

Davranışsal analizlerin entegre edildiği robot danışmanlar risk algısı, yatırım hedefi gibi sorularla yatırımcıyı anlamaya çalışıyor. Algoritmalar temelde makine öğrenmesi prensibi ile yatırımcısının profiline göre kararlar alıp işlemler gerçekleştiriyor. ABD’de 2020 yılına kadar, robot danışmanların yönetimi altına giren varlıkların 20 trilyon doları aştığı biliniyor (Shanmuganahan, 2020).

Mali krizlerin önceden görülebilmesi, krizin endüstriler arası yayılım hızlarının tahmin edilebilmesi gibi konular üzerinde çalışan robot danışmanlara da literatürde rastlayabilirsiniz (Sui vd., 2015).

Yapay zeka ile “varlıkların davranışlarını” analiz etmek mümkün değil mi? Elbette mümkün.

Konu bu noktada daha eğlenceli bir hal alıyor. Hisselerin hareketini ne belirler? Sorusunun cevabı oldukça kapsamlıdır. Algoritmaların ise bunu öğrenme süresi bir finans uzmanından çok daha hızlı, kolay ve doğru olabilir. En sık rastladığımız algoritmaların bazılarına XchangeWiser uygulaması üzerinden örnek verelim.

XchangeWiser KNN, RF, SVR ve literatürdeki en güncel 3 ilave algoritmayla değerli finansal varlıkların bir gün sonraki ortalama, maksimum, minimum ve kapanış değerlerini tahmin etmek üzere geliştirilmiş. Oluşturduğu her algoritmayı kendi içinde yarıştırması en ilgi çekici nokta. Burada hisseyi en çok etkileyen şeyin ne olduğunu anlamak mümkün kılınmış. Endeksten çok etkilenen bir hissede başka bir algoritma iyi çalışırken dolardaki hareketlilikten daha çok etkilenen bir hissede başka bir algoritmanın öne çıktığı anlaşılıyor. Geçmişe yönelik tahmin tutarlılık ve kazanım oranlarını da incelemeniz mümkün. Resimde rassal dolaşım (Random Walk), RD Gerçek ifadesi üzerinde görüldüğü gibi SVR algoritmasının Aselsan hissesi (ASELS) için ne kadar başarılı çalıştığı aşikar. Son 30 gün boyunca yapay zekanın bu hissede gösterdiği sinyalleri izlemiş olsaydınız kazanacağınız oran ise %16.34 olmuş!

Yazı ilgi çekici bulunursa algortimaların çalışma prensiplerini ayrıntılı olarak başka bir alanda tartışırız.
Şimdilik genel konu hakkında fikir sahibiyiz. Deneyen arkadaşların yorumlarını beklerim

Kaynakça:
Shanmuganathan, M. (2020). Behavioural finance in an era of artificial intelligence: Longitudinal case study of robo-advisors in investment decisions. Journal of Behavioral and Experimental Finance, 27, 100297.
Sui, C., Wang, Z., & Ye, R. (2016). A novel consensus based prediction strategy for data sensing. Neurocomputing, 215, 175-183.