Türkmenistan Hakkında Bilinmesi Gerekenler!

Evvela Türkmen adına değinelim, Türkmen sözcüğü Türk ve iman sözcüklerinin birleşmesi ile oluşur, Türkmen yani iman etmiş Türk demektir, istan da -nın diyarı demektir Farsça. Türkmen sözcüğü Türkiyeliler ve Azerbaycanlılar için de kullanılır, umumiyetle Oğuzlar'ı belirtmek için kullanılır. Müslümanlığı kabul eden Türkler'in diğer Türkler'den farkını belirtmek için Türkmen adını kullanırlar. Oğuzlar da bazı İslam kaynaklarında Türkmen olarak geçerler.

Türkmenistan'ın Özellikleri:

Türkmenistan Cumhûriyeti, 7 bağımsız Türk cumhuriyetinden olup TÜRKSOY'A üyedir. 488.100 km2 olan bir Orta Asya Türk ülkesisidir. Şimâlde (Kuzey) Kazakistân'la, kuzeydoğu'da Özbekistan'la, güneydoğuda Afganistan'la, Garp'ta (Batı'da) Hazar deniziyle Cenûp'ta (Güney) İran ile komşudur.

Yaklaşık %84'ü çöldür. Bu çöllerin büyük bir kısmını Karakum çölü oluşturmaktadır. Başkenti Aşkabat'tır ve ülkede 5 tâne (Balkan, Daş Oğuz, Mari, Ahal, Lebap) velayet bulunmaktadır. En fazla nüfus 1,2 milyon ile Mari'dedir. Türkmenistan'ın %90'ının dini İslam'dır, çoğunluğu sünni Müslüman'dır.

İran ile sınırlarını oluşturan Kopet dağları istisna olarak umumiyetle düz arazilidir. Para birimleri Türkmen manatı ve tennedir 100 tenne bir Türkmen manatına eşittir. Türkmen manatı yaklaşık 1.70 TL'dir. Yaklaşık 6 milyon nüfusun %77'si Türkmen, %9'u Özbek, %1'i ise Azerbaycanlıdır. Türkmenistan'ın çoğunluğu çöl olmasına rağmen nüfusun büyük bir kısmı (%47) tarımdan geçinir.

Pamuk üretimi ve Hayvancılık da yaygındır.

Türkmenistan doğal kaynaklar bakımından çok zengindir hatta 1 Ocak 2019'a kadar su, elektrik, doğalgaz ücretsiz idi ve araba sahiplerine halen belirli bir miktar benzin verilmektedir. Dünyâ'da en çok petrol rezervine sahip 4. ülke olan Türkmenistan'ın yönetim biçimi cumhuriyet olsa da kimi yerde otoriter rejimdir şeklinde geçer. İlk cumhûr reisi Saparmırat Niyazov Türkmenbaşı'dır. Ruhname eserini yazıp mekteplerde okuttu. Ülkede bu kitâbın heykeli de vardır. 2006 yılında ölünce şu an da cumhûr reisi olan Kurbankulu Berdimuhammedov başa geçer. İletişim gibi birçok alanda devlet tekeli sürer. Türkmenistan'ın bitaraflık (tarafsızlık) antlaşması da vardır, bu her yıl 12 Aralık'ta bayram olarak kutlanmaktadır.

Bitki Örtüsü:

Türkmenistan topraklarının vahalar, vadi ve platolar dışında kalan kısmının tabii bitki örtüsü çöl bitkileridir. Kopet Dağları arasında kalan vadilerde badem, incir, ceviz, nehir kıyılarında ise kara kavak, söğüt ve kamış yetiştirilir. Türkmenistan’da en sık rastlanan yabani hayvanlar tilki, yaban kedisi, Karakum ceylanı, dağ koyunu ve keçisi, çita, vaşak ve oklu kirpidir.

Türkmence'nin özellikleri:

Ana Oğuzca'nın özelliklerini en iyi korumuş Türk lisânıdır. Horasan Türkçesiyle Şark Oğuzcayı temsil eder. 2 milyon İran Türkmeni'nin de anadilidir. Kafkas Türkmenleri tarafından konuşulan Kafkasya Türkmencesi de Türkmence'nin bir ağzıdır. Oğuz dili olarak da değerlendirilir. Özbekistan'daki Harezm bölgesinde konuşulan Harezm Oğuzcası da Türkmence ile benzerlik gösterir. Türkiye Türkçesine en yakın olan sırasıyla şu üç Türk lisanındandır: Gagauzca, Azerbaycanca, Türkmence.

Mahtumkulu Firaki: 1773 yılında, Türkmen Sahra'da doğar. Türkmenler'den bahseder, birçok şiirinde. Arap ve Farsçadan uzak bir lisân kullanır. Türkmen edebiyatının en üstlerine ismini kazıdı. Ayrılık mânâsına gelen Firaki mahlası ile de bilinir. Arapça, Farsça, Çağatayca bilir. Türkmen edebiyatına ilk tuğlayı koyandır. Şiirleri günlük yaşantıyı yansıtır. En sevdiğim şiiri Türkmenin şiiridir. Türkmenler'e birlik olmayı öğretmeyi gaye edinir. 1797 yılında rahmetli olur, Allah rahmet eyleye.

Kısaca Türkmen tarihi:

Göktepe Harbi: Harp Göktepe kalesindeki birçok eserin kaybına neden olmuştur. Bu harbin en büyük önemi Türkmenler'in tek yumruk olmasıdır, kimisi birlik olmadığını söylese de doğru değildir. Ruslar en sert direnişle karşılaşır, Türkmenler'in doğru dürüst ateşli silahı olmasa dahi ellerinden gelenin en iyisini taparlar. Türkmenler diğer ülkelerden yardım istese de yardım gelmez. En büyük kahraman Nurberdi Han'dır. 6.000 Rus asker Göktepe'yi kuşatır, 1 ay sürmeden Rus ordusunun teknolojik üstünlüğüne binaen şehir düşer. Göktepe kalesinin altında yaklaşık 1.000 kilo dinamit patlatılır. 40.000 kişiden oluşan siviller çöle kaçar ve küffar ordusu 8.000 savunmasız Türkmen'i katleder.

Ruslar'ın Hakimiyetine Girişi ve Bağımsız Oluşu: Osmanlı-Rus (1877-1878) savaşı üzerine Türkmenler üzerine gönderilen Rus birlikleri Kafkasya'ya çekildi. Osmanlı ordusunun mağlubiyet alması Türkmenler'e berbat bir tesir yaptı. İleri gelenlerin bir kısmı Ruslar'a teslim olmayı teklif etse de toplantılar neticesinde Türkmenler'in ileri gelenleri ölene kadar Ruslar'la harp etme hükmünü alındı. Ruslar, Türkmenistan'ı ele geçirmek için büyük harekat başlattılar. Birçok kaleyi ele geçirip Rus birliklerini Göktepe'de ağır bir mağlubiyete uğratınca 1881 yılında takviye birlik gelir ve Göktepe Ruslar'ın olur. Türkmenler Rus hakimiyetini kabul etmeyince Aşkabad'a kadar ilerlenip orada durulur. Türkmenler bundan sonra sık sık denetlenir, diğer Türk camiaları gibi.

1916 yılında Ruslar'a karşı başlayan ayaklanmada Türkmenler de büyük 1 rol oynarlar. 1917 takip eden iç savaşı kazanan Bolşevikler, Türkmenler'in ayaklanmasını da bastırır. Türkmenistan 2 Ekim 1991'de bağımsız olur.

Tarihte soykırıma uğrayan tek at: Ahal Teke

Tarihte atları dahi soykırıma uğramış bir milletin soykırımla suçlanması ne gülünç bir durum, değil mi arkadaşlar? Adını Türkmenistan’ın Ahal vilayetindeki Teke Türkmenleri'nden alır. Belki tam manasıyla saf olan tek at ırkıdır.

Özellikleri:
Günde 200 km’den fazla koşabilecek kadar hızlıdır.

Üç dört gün susuz kalabilecek kadar dayanıklıdır.

Badem şeklinde gözleri, hafif metalik parlayan vücudu ve yumuşak kılları ve yelesinin verdiği güzellikle ün salmıştır.

Sahibinin en ufak imalarını dahi anlayabilen Ahal Teke’nin sezgileri çok güçlüdür.

Kaşgarlı Mahmud’un Divan-ı Lügati’t-Türk eserinde Ahal Teke, Türk’ün kanadı olarak değerlendirilmiştir.

Türkmenistan'ın bayrağının manası:

5 tane Türkmen halısından oluşur. Birçok Türk bayrağında olduğu gibi hilal ve yıldız vardır lakin Türkmenistan'ın bayrağında hilal 1 tane iken 5 yıldız vardır, Türkmenistan'ın halıları ünlüdür. Halı motifleri Türkmen Boylarını ve geleneklerini temsil eder. Zeytindalı bitaraflığını temsil eder. Yeşil İslam'ı temsil eder ve hilal ise ve umudu simgeler. Beş yıldız ise 5 Türkmen velayetini temsil eder.

Türkmenistan'ın turistik yerleri:

Türkmenbaşı Ruhi Camii: Cihanın en büyük kubbeye sahip camisidir.
Cehennem Kapısı: 40 yıldan fazla yanan ünlü kraterdir. Kara Kum Çölü’nün ortasında.
Nisa: Antik kenttir. Bağımsızlık Anıtı:1991 yılında ülkenin hür olmasına binaen yapılır.
Halı Müzesi: Türkmenistan’ın çok ünlü halılarının sergilenir.
Mary Müzesi: Ülkenin tarihini yansıtır.
Bîtaraflık Anıtı: Türkmenistan'ın bitaraf olması anısına yapılır.

Kaynakça:

https://turk-dunyasi.cokbilgi.com/turkmenistan-cumhuriyeti/

Türkmenistan Tarihi 10. sınıf ders kitâbı.