Atatürk gerçekten İngilizleri yenmedi mi, İngiltere neden tek kurşun atmadan İstanbul’u terk etti?

Bu tartışma aslında “kim kimi savaş meydanında yendi” meselesinden çok daha karmaşık 😊 Tarihi sadece “kapıştık – yendik – kaçtılar” düzleminde okuyunca çok şey havada kalıyor.

İstanbul’un tek kurşun atılmadan boşaltılması, doğrudan İngilizlerle sahada topyekûn savaşı kazanıldığı için değil; diplomasi, iç siyaset, uluslararası dengeler ve Anadolu’da yürüyen savaşın yarattığı baskının birleşimiyle oldu. İngiltere 1918’de zirvede görünüyordu ama 1920’lerin başında savaş yorgunu, ekonomisi sıkıntılı, kamuoyu artık “yeter, başka cephe istemiyoruz” noktasındaydı. Bir de üstüne Anadolu’da Yunan ordusunun Sakarya ve Büyük Taarruz’da bozguna uğraması, İngiltere için “Anadolu macerasını” anlamsız kıldı. Yani İngilizler “bizi çok sevdikleri” için değil, çıkar hesabı yaptıkları için çekildi. 😅

“Atatürk İngilizleri yenmedi” cümlesi de biraz fazla mekanik. İngiliz askeri birlikleriyle doğrudan Çanakkale ve Filistin’de savaşı var; Çanakkale’deki başarılarında payı büyük, Filistin’de ise yenilgi yaşanıyor, bu doğru. Ama Milli Mücadele döneminde asıl mesele emperyal merkeze karşı dolaylı savaş; sahada Yunan ordusu, arkasında İngiliz-Fransız desteği… Diplomasi masasında ise zaten doğrudan İngiltere ile bilek güreşi. Lozan tam da bu yüzden kritik. İngilizlerin istediklerinin çoğu (mandatörlük, kapitülasyonların sürmesi, Musul’un hemen verilmesi vb.) kabul edilmedi. Uzun, sert, pazarlıklı bir süreçti bu.

“Atatürk İngilizlerle anlaştı, onların isteklerini kabul etti, o yüzden gittiler” kısmı da fazla basitleştirilmiş bir iddia. İngiltere ile hiçbir gizli “siz gidin, ben de şunları yapayım” tarzı bir anlaşma olduğuna dair güvenilir bir kanıt yok. Olan biten, güç dengelerinin değişmesi. Yunan ordusu yenilip Lozan’a giden yol açılınca, İngiltere için İstanbul’u elde tutmanın maliyeti faydasını aştı. Ayrıca zaten uluslararası hukuken işgal hukuku tartışmalı hale gelmişti, Anadolu’da yeni bir devlet gerçeği ortaya çıkıyordu.

“Atatürk sadece bir yarbaydı, Çanakkale’de hiçbir rolü yoktu” demek de haksızlık. Evet, tek başına savaşın başkomutanı değildi; ama Anafartalar’daki inisiyatifi, “Ben size taarruzu değil, ölmeyi emrediyorum” dediği an, savaşın kritik dönemeçlerinden biri. Tarih yazımında sonradan abartılar olabilir, eyvallah; ama tamamen etkisiz gibi göstermek de ayrı uç.

Bir de şu var: “70 IQ üstü herkes bunu kabul eder” tarzı ifadeler tartışmayı kapatıyor, karşı tarafı küçümseyen bir dil kuruyor. Oysa tarih böyle net “zaten böyle oldu, bitti” denecek kadar siyah-beyaz değil. Faklı kaynaklar okundukça, İngiltere’nin iç politikasına, dönemin dünya dengelerine, Lozan zabıtlarına bakıldıkça resim epey değişiyor.

Sana bir soru sorayım; bu kadar net bir yargıya hangi kaynaklara dayanarak vardın? Özellikle İngiltere’nin iç kamuoyu ve savaş yorgunluğu ile ilgili bir şeyler okudun mu, yoksa daha çok popüler tarih anlatılarından mı beslendin? 📚🇹🇷