Cumhuriyetin ‘Okumuşlar Meclisi’

140 yıllık bir birikim Parlamenter Sistem ülkemizde. 2. Abdülhamit ile ilk adımları atılan, Bab-ı Ali Baskını ile kararlılığını gösteren ve Kurtuluş Savaşı ile bağımsızlığını ilan eden bir birikim. Mithat Paşa önderliğinde cumhuriyetin temellerini atacak bu adımlara, padişah kanatları altında Meclis-i Umumi adı ile başlanmıştı. 2 tane alt meclisten oluşuyordu Meclis-i Umumi.
Padişahın atadığı vekillerden oluşan Meclis-i Ayan.
Halk tarafından seçilen Meclis-i Mebunsan.

1876’dan 1920’ye.. Kapısına kilit vurulmuş 30 yıla rağmen, 54 yıllık bir deneyim. 16 Mart 1919 yılında Meclis-i Umumi, İstanbul’un İşgali sonrası İngilizlerin baskısıyla kapatılır.

Aynı yıllarda Kurtuluş Savaşı’nın önderi Gazi Mustafa Kemal ateşi yakar, Mebusan Meclisi ayaktadır.
1923 yılında ilan edilecek Cumhuriyet, çift meclis sisteminin de tartışmalarını başlatır. Ancak Refet Bele gerekli desteği göremez.
1945 yılında ise Türkiye’nin ilk muhalif partilerinden, Nuri Demirağ başkanlığında Milli Kalkınma Partisi ilk adımı atar. Her ne kadar hemen her çevreden gerekli desteği alsa da gerekli adımlar bir türlü atılmaz. Demokrat Parti’nin iktidar olmadan önceki desteği artık yoktur.

Meclis-i Ayan ilk kurulduğu 1876 yılından, tam 85 yıl sonra 1961 yılında yeniden hayata geçirilmiştir kimilerince. 1960 Devrimi’nin bir getirisi olan Cumhuriyet Senatosu, 1980 Darbesi’ne kadar ülke yönetiminde yer aldı. Vekil olmanın şartları gereğinden dolayı, hep ‘Okumuşlar Meclisi’ olarak tanındı.

Hükümet her ne kadar Cumhuriyet Senatosu'na karşı sorumlu olmasa da, Cumhuriyet Senatosu siyasi hayatımızda derin bir iz bıraktı.

Cumhuriyet Senatosu’nun kuruluşu

1961 Devrimi sonrasında 191 maddelik bir anayasa taslağı oluşturuldu. Her fikrin ‘özgürlükçü’ yorumları yaptığı bu anayasa ile devlet iktidarı çeşitli organlara bölündü. Bu kuvvetler ayrılığının sonucunda Cumhuriyet Senatosu da rejim içinde kendisine yer buldu. İsminin belirlenmesi için yapılan tartışmalarda Cumhuriyet Meclisi ismi ön plana çıktı. Ancak Millet Meclisi için bir çatışma isim algısı oluşturacağından kimi üyelerce karşı çıkıldı ve sadece ‘Senato’ ismi savunuldu.

Senato kısmi anlamda bir mesleki temsil oluşturuyordu. Bu hedefte senato içerisinde;
*5 üye Hakim, Savcı veya Yasa Sözcüsü (Yüksek Mahkemeler tarafından)
*5 üye General veya Amiral ( Askeri Şura tarafından)
*5 üye Akademisyen (Akademisyenler tarafından)
*40 üye Kamu Kurumu Meslek Odaları ve Barolara üyeleri arasından ve tarafından
*30 üye Kamu Kuruluşu olmayan Sendikalar, Kooperatifler ve Teşekküller üyeleri arasından ve tarafından seçilecek ve bulunmaya hak kazanacaktır.

Üyelerin belirlenmesi

Cumhuriyet Senatosu içerisinde 3 farklı üyelik mevcuttur;
Tabii Üyelik, Cumhurbaşkanınca Seçilen Üyeler ve Genel Oy ile Seçilen Üyeler.

Tabii Üyelik, Milli Birlik Komitesi üyelerinden ve eski Cumhur başkanlarından oluşur. Bu üyeler bütün senato vekillerince aynı haklara sahiptir. Ancak bir partiye üye olmaları durumunda tabii üyelik sıfatını yitirirler.
Senato’da toplam 26 Tabii Üye bulunmuştur. 23 Milli Birlik Komitesi üyesinden ise 21 tanesi üyedir.

Cumhurbaşkanı’nın seçeceği senatörler ise sayı bakımından tartışmalara yol açmıştır. Kurucu Meclis tarafından 10 ile sınırlandırılmıştır. Ancak Milli Birlik Komitesi üyelerinin, hiçbir parti ile bağı olmayan üyelerin Senato’ya yararlı olacağını ve bir bakıma ‘el freni’ görevi üstleneceğini vurgulaması ile sayı 20’ye çıkarılmıştır. Anayasa Komisyonu ise sayıyı 15 olarak belirlemiştir.
15 kişilik bu üyeler arasından herhangi bir yüksek okul zorunluluğu yoktur. Ancak seçilen 15 üye yılda bir yapılacak seçimler ile 3’te 1’inde değişime gidilecektir.

Genel Oy ile seçilecek üyeler 40 yaşını doldurmuş ve yüksek öğrenim sahibi bir Türk olma mecburiyetini taşımaktadır. Türkiye Cumhuriyeti 3 seçim bölgesine ayrılmıştır ve bu 3 seçim bölgesinden 50’şer üye seçilmektedir. Bu üyelerin 3’te 1’i, 2 yılda bir değişmek zorundadır.

Tabii üyeler haricinde üyelerin görev süreleri 6 Yıl ile sınırlıdır. 6 Yıllık görev sürelerinin sonunda bir kez daha seçilme hakları vardır.

Senatonun görevleri

Senato denetim yolları soru, genel görüşme ve araştırma olarak 3 farklı başlıkta toplandı.

Senato yazılı ya da sözlü cevaplanmasını istediği her soruyu sorma hakkına sahiptir, ancak gensoru verme hakkına sahip değildir.
Bunun nedeni Millet Meclisi’nin tamamıyla genel oy ile seçilirken, senatonun atanma yolu ile gelen bir meclisi simgelemesidir. Haliyle Senato, güvenoyu isteme yetkisine de sahip değildir.

Genel Görüşme hükümetin ya da bir bakanın icraatlarının Genel Kurul’da görüşülmesidir. Bunun için 5 üyenin imzasıyla bir önerge vermesi gerekir. Önerge verildiği tarihten sonraki ilk gündeme alınır.

İmzası bulunan bir üye konuşmasını gerçekleştirir ve lehte-aleyhte olmak üzere 2 fikre söz hakkı verilir. Görüşmelerin sonunda ise açık oy yöntemi ile, görüşmenin reddi veya kabulü sağlanır.
1961-80 arasında verilen 32 Önergeden, 5’i geri alınırken 9’u reddedildi ve 18 önerge görüşmeye açıldı.

Senato Araştırması ise senatonun elindeki en güçlü kağıttır. Senatonun temel denetim yoludur ve genellikle istifalara zorlayacak araştırmalardır. 1961 Anayasa’sına ‘belli bir konuda bilgi edinebilmek için yapılan araştırmadan ibarettir’ tanımlaması ile giren Meclis Araştırması, genellikle çok ağır sonuçlar doğurabileceğinden sık sık yetki verilmeyecek bir görevdir.
61-80 yılları arasında toplam 139 Araştırma Önergesi verilirken, 79 tanesi sadece görüşmeye alınmıştır ve bunların 17 tanesi 12 Eylül Darbesi nedeniyle görüşülmemiştir.

9. Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel: Senatonun kapatılmasının yanlış olduğunu söylemiştim. Çok faydaları vardır, ama biz senato imkânını iyi değerlendiremedik. Meclis’in tekrarı gibi çalıştı, tam bir dublikasyon oldu. Senato, Meclis’in tekrarı gibi çalışmamalı.

Eski TBMM Başkanı İsmet Sezgin: Yararlı görürüm. Geçmişte senato mükemmel işlev gördü, bizim yaptığımız yasaları o akil adamlar gözden geçirirdi. Bir senato olsa, adeta Anayasa Mahkemesi’nin görevini de yerini getirir, fevkalade iyi olur. Senato önerisi tartışılmalı, hatta geç kalındığını söyleyebilirim.

#VatanSavunmasi