Eski Orta Asya Türklerinde Aile ve Evlilik

İnternette eski Türklerde tek eşliliğin hakim olduğuna ve kadınlara oldukça değer verildiğine yönelik söylemler dolaşmakta. Bunlar kısmi olarak doğru olsa da mübalağa ve yanlış ifadelerin olduğunu ifade etmem gerekir. Ben sizlere doğru bilgiyi kaynaklarıyla birlikte sunmayı hedeflediğimden bu eski Orta Asya Türklerinde evlilik meselesini de ortadan kaldırmak istiyorum.

Eski Orta Asya Türkleri gerçekten tek eşli miydi?

Eski Türklerle alakalı en çok ifade edilen hususlardan birisi monogaminin (tek eşlilik) hakim olmasıdır. Bu kısmen doğru olsa da tamamen doğru değildir. Çünkü tek eşliliğin yanı sıra poligami (çok eşlilik) de görülürdü. Ancak tek eşliliğin yaygın olma sebebi de kadınlara verilen değerler alakalı değildir. Türkler, göçebe olduklarından bu yaşam tarzları çok eşlilik için uygun değildir.

Eski Türklerde başlık parası vardı ve mazereti yoktu

Başlık parası dendiğinde akla genelde Doğu Anadolu gelenekleri gelir. Ancak başlık parası, Eski Türklerde de görülmekteydi ve ''kalın'' olarak isimlendirilirdi. Bir erkek, bir kadınla evlenmek istiyorsa kadının ailesine bir miktar kalın vermek zorundaydı. Bu değerli eşyalar olabileceği gibi küçükbaş hayvan da olabilir. Eski Türkler, buna oldukça önem vermiş ve kalın vermeyene kız vermemişlerdir.

Eski Türklerde namus oldukça önemliydi

Eski Türklerde evlilik öncesi ilişkiye veya evli olan bireylerin başkalarıyla ilişki yaşamasına sıcak bakılmaz hatta ceza tatbik edilirdi. Zannedildiği gibi namus ve zina kavramları İslam diniyle birlikte gelmedi, zaten Türklerde vardı.

Eski Türklerde kadının boşanma hakkı vardı

Orta Çağ ve daha eski dönemlerde birçok toplumda kadınların boşanma hakkı yoktu ve erkek egemenliği altında ezilirlerdi. Ancak Eski Türklerde, kadınların çeşitli sebeplerden dolayı boşanma hakları vardı. Bunları üç maddeyle açıklayabiliriz:

1) Zina ve aldatma: Eğer kadının kocası başka bir kadınla beraber olursa ondan boşanabilirdi. Eski Türklerde çok eşlilik olsa da erkeğin ikinci bir eşle evlenebilmesi için ilk eşin rıza göstermesi gerekir. Eğer erkek bu duruma uymazsa kadın ondan boşanabilirdi.

2) Şiddet ve kötü söz: Eski Türklerde bir kadın, eşinden şiddet görürse boşanabilirdi. Bu durum Eski Türklerde oldukça hassastı. Zira Yusuf Has Hâcib, ''Kutadgu Bilig'' eserinde ''Bir kadının dul kalması, kötü söz söyleyen erkekle evli kalmasından daha iyidir'' ifadelerine yer vermiştir. Eski Türklerde fiziksel şiddetin yanı sıra kötü sözler de boşanma sebebi sayılırdı.

3) İktidarsızlık: Eğer erkeğin iktidarsızlık gibi cinsel problemleri varsa kadın boşanabilirdi.

Üvey anne ve yengeyle evlenme geleneği: Levirat

Bu gelenek birçok toplumda olduğu gibi Eski Türklerde de vardı. Babası ölen bir genç, babasının dul kalan üvey annesiyle evlendirilirdi. Erkek kardeşi ölen bir kimse, ölen kardeşinin dul kalan eşiyle yani yengesiyle de evlendirilebilirdi. Buradaki amaç, kadının aynı ailede kalmasını istemekten kaynaklanmaktadır. Bu gelenek, bizzat Göktürk hakanlarına da uygulanırdı.

Evlenenler ayrı eve çıkarlardı

Eski Türklerde evlilik yapanlar aileleriyle birlikte yaşamazlardı. Sadece evin en küçük erkeği evlendiğinde ayrı eve çıkmaz, ailesiyle birlikte yaşar ve ailesini bakma görevini ona verilirdi.