İlaç Prospektüslerini Neden Okumalısınız? İşte Cevabı!

KizlarSoruyor'a Aralık 2016'dan beri üyeyim ve o zamandan bu zamana dek devamlı "X ilacı kullanıyorum, hangi yan etkileri var?" tarzı sorulara çok sık rastladım. Aslında bu tarz soruların en güzel ve en detaylı cevabı ilaçların içindeki prospektüslerde, yani kullanım talimatlarında. Peki sadece o kağıtta yan etkiler mi yazıyor? Hayır! Pek çok şey var. Ne olduklarına bir göz atalım sonra neden okumalısınız bunları açıklayalım.

1. Prospektüsteki başlıklar

Endikasyon (Nedir ve ne için kullanılır bölümü)

• Endikasyon "Bulgu" anlamına gelir.
• "Endikasyonlar" veya "Nedir ve ne için kullanılır?" başlığı bulunur.
• Bu bölüm ilacın hangi durumlarda kullanılması gerektiğini ifade eder. Parasetamol (Parol), sinüzit ağrısında endikedir yani sinüzitten kaynaklı ağrıları kesmekte kullanılabilir.

Kontrendikasyon (Aşağıdaki durumlarda kullanmayınız)

• Kontrendikasyon "Karşıt bulgu" anlamına gelir.
• İlacı hangi durumlarda kesinlikle kullanmamanız gerektiğiyle ilgili şartları kapsar.
• Alerjinizin olduğu bir ilaç sizde kontrendikedir, yani kullanmamanız gerekir.
• Bu bölümdeki uyarıların göz ardı edilmesi hayati tehlike yaratır.

Komplikasyonlar (Aşağıdaki durumlarda dikkatli kullanınız)

• Kontrendikasyon ile endikasyon arasında kalan şartlardır.
• Hangi durumlarda dikkatli kullanmanız gerektiğini ifade eder.
• Psikotrop ve narkotik maddelerin oluşturabileceği tüm bağımlılıklar komplikasyondur.
• Bazı bireylerde komplikasyonların açığa çıkma ihtimali daha yüksektir. Bu bireylerin özellikleri bu başlık altında toplanmaktadır.

Advers etkiler (Yan etkiler)

• İlaçların yan etkileri prospektüslerde sıklığa göre kategorilendirilmiştir.
• Tüm ilaçlarda döküntü, kızarıklık, kaşıntı, yanma hissi yan etki olarak yazar. Bunlar alerjik reaksiyondur ve acil tıbbi destek gerekebilir. Böyle bir durumda ömrünüzün geri kalanında o ilacı kullanmamanız gerekir.

Kullanım şekli ve dozu

• Bir ilacın hangi yolla ve ne kadar dozda kullanılması gerektiği yazar.
• Oral tabletler sadece oral yolla su ile alınıp çiğnenmemelidir.
• Çiğnenen tabletler dilden emilirse vücut yüksek doz almış gibi tepki verebilir ve beyin hasarı gibi ciddi sonuçlara neden olabilir.
• İlaçların formu (fitil, oral tablet, şurup, enjeksiyonluk ampül) farmasötik şekildir. İlaç için en uygun farmasötik şekiller seçilir ve o şekilde piyasaya sürülür. İlacın farmasötik şeklini değiştirmeye çalışmayın ve kullanılması gerektiği şekilde kullanın.
• Tüm ilaçların biyoyararlanımı vardır. İlaçların biyoyararlanımı yüzdesel ifade edilir. X ilacının oral yoldan alınmasıyla %80 biyoyararlanım oluyorsa, 200 mg aldığınız ilacın 40 mg'ı direk atılır ve metabolizmanıza karışmaz. Damar yoluna verilen tüm ilaçların biyoyararlanımı %100 olduğundan bazı ilaçlar asla damaryoluna verilmemelidir. Vücut doz aşımı belirtileri gösterir.
• Yaş gruplarına göre bir ilacın günlük maksimum dozu bu bölümde yazar.
• Parasetamol (parol) gibi ilaçlar düzenli kullanıma uygun değildir. İlacınızın düzenli kullanıma uygun olup olmadığı, düzenli kullanılmaması gerekiyorsa en uzun ne kadar süre kullanılabileceği de burada yazar.

Doz aşımı belirtileri

• Bilinçli veya bilinçsiz doz aşımı yapıldığında ilaçlar zehir etkisi gösterir.
• Su dahil, metabolizmanıza girebilecek her şey zehirdir. Zehirleyiciliği ayıran dozdur.
• Bu bölümde yüksek doz alınan ilacın hangi etkileri göstereceği yazar.
• İlaçların direk olası etkileri yazar ancak dolaylı etkileri yazmaz. Örneğin bir ilacın doz aşımında solunum felci olası bir durum ise, solunum felcinden meydana gelebilecek beyin hasarı yazmaz.

Doz aşımı tedavisi

• Doz aşımı tedavisinde genelde antidot (panzehir) yoktur.
• İlacın vücuttan atılması hızlandırılır ve semptomatik (belirtilere odaklı) tedavi uygulanır.
• Mide yıkanabilir, hemodiyalize sokulabilir.

Farmatokinetik özellikler ve farmakodinamik özellikler

• Farmakokinetik bölümünde İlacın vücutta uğradığı değişimler ve ilaca olanlar burada yazar.
• Emilim, hangi organda metabolize olduğu, nelere dönüştüğü (bunlara metabolit denir) yazar.
• Farmakodinamik bölümünde de ilacın vücuda nasıl etki ettiği yazar.

Yiyecek ve içeçeklerle kullanımı, İlaç etkileşimleri

• İlacın hangi yiyeceklerle kullanılamayacağı veya kullanılırsa ne olacağı yazar.
• En yaygın etkileşimli içecekler alkol, greyfurt suyu ve greyfurttur.
• Bazı ilaçlar birbirinin etkisini yok edebilir ya da reaksiyona girerek ciddi yan etkilere yol açabilir. Örnek olarak mantar ilaçları (antifungaller) ve parasetamol karaciğere ek yük bindirir.

Özel durumlarda kullanımı ve özel yaş gruplarında kullanımı

• Yaşlılarda ve çocuklarda kullanılırken nelere dikkat edilebileceği yazar.
• Bazı ilaçlar böbrek ve karaciğer yetmezliğinde dikkatli kullanılmalı, doz ayarlanmalı veya hiç kullanılmamalıdır. Bu bilgiler prospektüslerin bu bölümünde yazar.

Hamilelik kategorisi

5 adet kategori vardır. Bunlar:

• Kategori A: Hamilelik dönemi boyunca ilaç, gebelik için risk oluşturmaz.
• Kategori B: Hayvan deneylerinde ilk 3 ayda yan etki gözlemlenmiş, sonrasında yan etki gözlemlenmemiştir. Yani ilk 3 ayda eğer kullanım zorunlu ise ilaç dikkatli kullanılmalıdır. 3. aydan sonra kullanım güvenlidir.
• Kategori C: Hamileliğin ilk 3 ayında teratojen (sakat bırakıcı) etkiye sahiptir ancak sonrasında güvenli kullanıma ilişkin veri yoktur.
• Kategori D: Hamilelik boyunca teratojen etkiye sahiptir ve hekim kar zarar analizi yaparak ilacı yazmalıdır.
• Kategori X: İlaç kesinlikle teratojen ve lethal (öldürücü) etkiye sahiptir ve kar zarar analizi yapılamaz. Bu kategorideki ilaçlar kesinlikle hamilelikte kullanılmamalıdır.

Prospektüsleri neden okumalıyım?

• Prospektüsü okuduğunuzda kullandığınız ilaçla ilgili ayrıntılı bilgi sahibi olur, olası yan etkilerini bilirsiniz.
• İlacınızı kullanırken en güvenli ve en verimli şekilde nasıl kullanacağınızı bilirsiniz.
• Hangi durumlarda doktora danışmanız gerektiğini bilirsiniz.
• Bir rahatsızlık yaşadığınızda bunun ilaçtan mı yoksa başka bir nedenden mi kaynaklandığını bilirsiniz.