Sağlık Çalışanlara Karşı Şiddetin Nedenleri ve Prosedürler

Sağlık çalışanlarına şiddet olayları günümüzün en büyük sorunlarından olup hastaların kendince haklı bile olmadığı ancak haklı zannettiği sebepleri olabiliyor. Bu konulardan bahsetmek istiyorum. Bu arada bir sağlık çalışanı olarak bu benceyi yazdığımı ve benim de benzer bir olay yaşadığımı belirteyim.

"Sağlık Çalışanı" sıfatı kimleri kapsar?

Hekimler, hemşireler, temizlik görevlileri, hasta bakıcılar, sağlık teknisyenleri (Tıbbi Laboratovar, Radyoloji, Anestezi, Radyoterapi teknikerlerinin yanı sıra İlk ve Acil Yardım yani Paramedikleri, ağız ve diş sağlığı teknikerlerini, odyometri teknikerlerini, hemşire yardımcılarını) ve veteriner hekimleri kapsamaktadır.

Acil servis ve triaj

Hastalar geldikleri yere göre 3 gruba ayrılır. Poliklinik, Klinik (Yataklı Servis) ve Acil Servistir. Acil servis her zaman diğer ikisinden önceliklidir. Acil Servis hastaları da kendileri arasında önceliklere ayrılmıştır. Bunlara Triaj denir ve dört gruba ayrılır. En yüksek öncelikten en düşük önceliğe doğru sıralarsak:

1. Kırmızı triaj

Kırmızı triaj hastaları en yüksek öncelikli hastalardır ve bekletilemezler. İç kanama, yüksek ateş (bebeklerde), ishal (bebeklerde), intihar, bazı adli vakalar, nöbet, kalp krizi, inme, toplu organ yetmezliği ve ağır zehirlenme gibi ciddi vakaları kapsar. Hastalar "Kırmızı Alan" diye tabir edilen yerde bakılırlar.

2. Siyah triaj

Siyah triajların acil servislerde bir alanı yoktur. Kırmızı alandadırlar. Ölen, kaybolan ve ölmek üzere olup yaşama ihtimali düşük olan hastaları kapsar. İkinci önceliktedirler. Çoklu iç kanama, toplu organ yetmezliği, ileri derecede beyin hasarı, iç organlarda yırtık, ileri sistemik enfeksiyon gibi durumları kapsar.

3. Sarı triaj

Bu hastalar bekletilebilir ancak en kısa sürede müdahale edilmelidir. Karın ağrısı, zehirlenme gibi belirtilere sahip hastaların olduğu triajdır ve "Sarı Alan" denen yerde müdahale yapılır.

4. Yeşil triaj

Ayakta hasta statüsündedirler. Baş ağrısı, öksürük, kuduz ile enfekte olmuş hayvanla temas, ishal, bulantı, kusma ve nedeni bilinen karın ağrısı şikayetiyle gelen hastaların olduğu bölümdür. Yeşil Alan'da müdahale edilir. Yeşil Triaja normalde ambulans gelmez.

Acil Servis, Klinik ve Poliklinik arası öncelik ve prosedürler

• Poliklinikler randevuyla çalışırken acil servis randevuyla çalışamaz.
• Yeşil triaj dahil tüm acil servis hastaları tüm poliklinik hastalarından önceliklidir. Yani poliklinik hastasıysanız ve sıra sizdeyken 20 tane acil servis hastası çıksa bile öncelik 20 hastaya verilmelidir. Bu sağlık görevlisinin ve hekimin de uyması gereken kuraldır.
• Poliklinik hastaları acil hasta olmaz. Öyle olsaydı zaten randevu verilmezdi.
• Acil servis 7/24 çalışmak zorundadır ancak polikliniklerde böyle bir zorunluluk yoktur. Acil servislerde ilk müdahale yapılır ve polikliniğe sevk edilir. Eğer yatış yapılmışsa hasta kliniğe gider.
• Klinik hastası ile poliklinik hastaları arasındaki öncelik normal şartlarda klinik hastasına aittir.
• Ameliyat hastaları acil değilse klinik hasta olarak ele alınır.
• Eğer acil servis hastası (triajı yeşi olsa bile) ikinci önceliğe alınıp poliklinik hastasına öncelik verilirse ve o sırada acil hasta farklı semptomlar gösterirse yeşil triajdan başka bir triaja alınabilir. Buna "Triaj Değişikliği" denir. Triaj değişikliği sağlık çalışanından kaynaklanmış olur ve bu çalışan için bir problemdir. Yani bir sağlık çalışanı poliklinik hastasının ricasıyla hiçbir acil hastayı ikinci önceliğe itemez ve itmemeli.

Tıpta olası komplikasyonlar

Komplikasyonlar tıpta istenmeyen durumlardır ve hasta için sakat bırakıcı ya da ölümcül sonuçlara yol açabilir. Ancak bunlar olağandır. Hastanede hastalar iyileşmek için gitse de öngörülemeyen bazı durumlarda hastaların durumu kötüye gidebilir. Bu komplikasyonlarda sağlık çalışanı suçlanamaz. Burayı yazmamdaki amaç bir komplikasyonun sağlık çalışanından mı yoksa olağan mı olduğunu anlayıp arasındaki farkı anlamanız içindir.

• Alerjik reaksiyonlar ölümcüldür ve anafilaktik şok denen ciddi bir klinik tablo ortaya çıkabilir. Deri döküntüsü ve kaşınmadan sonra solunum ve kalp durması görülür. Ölümcüldür. İlaç alerjileri görülebilir ve hasta hayatında daha önce hiç kullanmadığı bir ilaca karşı alerjik reaksiyon (Anafilaksi) gösterebilir ve bu ölümle sonlanabilir.
• Hastanın sağlık personelinin direktiflerine uymaması veya kendi hakkında yanlış bilgi vermesi sonucu oluşan kaza, yan etki, ölüm veya diğer sağlık sorunları olabilir. Örneğin hamile olduğunu söylemeyen bir annenin "Hamileler ve Hamilelik şüphesi olanlar giremez!" uyarısını görmeyip tomografiye girdikten sonra çocuğunu düşürmesi buna bir örnek olabilir.
• Hastanın kasten direktiflerin dışına çıkması sonucu tıbbi müdahalenin ters gitmesi ve buna bağlı sakatlık ya da ölümün meydana gelmesi de buna örnektir. Ameliyata girmeden önce antikoagülan (Kanın pıhtılaşmasını önleyen ilaç grubu, kan sulandırıcılar. Aspirin buna örnektir) alıp ameliyat sırasında sağlık ekibinin kanamayı durduramaması ve kan kaybına bağlı ölümün meydana gelmesi böyle bir durumda gayet olasıdır.
• Hastanın önerilen ilaç dozunun dışında ilaç kullanması ve buna bağlı olarak zehirlenme, böbrek ve/veya karaciğer hasarının görülmesi mümkün olabiliyor.
• Hastaya yanlış enjeksiyon yerinden ilaç enjekte edilmesine bağlı sinir hasarı ve buna bağlı gelişen kısmi felç veya hareket bozukluğu mümkündür.
• İlaçların ağır yan etkilerinin meydana gelmesi,
• Hastanede başka bir enfeksiyonun bulaşması olağan komplikasyonlara örnek olarak verilebilir.

İatrojenez kavramı ve Klinik İatrojenez

İatrojenez "Hekim Kökenli" anlamına gelse de herhangi bir sağlık çalışanından kaynaklanan komplikasyonları ifade etmek için kullanılan bir sözcüktür. Sosyal, Kültürel, Klinik iatrojenezden kısaca bahsettikten sonra asıl konumuz olan Klinik İatrojenez'e odaklanalım.

Kültürel iatrojenez sağlıkla alakası olmayan kişilerin tıbbi ve psikiyatrik sorunları tıbbi olmayan yöntemlerle çözmeye çalışması durumudur. Koca karı ilaçları diye tabir edilen ve tıpta geçerliliği olmayan sözde tedavi yöntemleri buna örnektir. Bitkisel olan her şey sağlıklı değildir. Hint yağı tohumu (Risinoelik Asit), Güzelavrat Otu (Atropin), Haşhaş (Morfin) içerir ve doğaldır. Ancak hepsi zehirlidir. Özellikle Risinoleik asit sitotoksin (hücre zehirleyici) olup kemoterapötiktir.

Sosyal İatrojenez ise kültürel iatrojenezin tam tersidir. Tıpla alakası olmayan sorunların tıbbi yöntemlerle çözülmeye çalışılmasını kapsar. Günlük can sıkıntısı için yazılan antidepresanlar buna örnektir. Antidepresanlar psikiyatrik bozukluklarda terapiye destek amaçlı olarak verilir ancak günlük can sıkıntısı veya sevgilinizden ayrıldığınız için size antidepresan yazılıyorsa bunun sosyal iatrojenik bir durum olması muhtemeldir.

Klinik İatrojenez

Klinik iatrojenez sadece hekimden değil, diğer sağlık personellerinden kaynaklı komplikasyonları da kapsar.

Komplikasyonlar her zaman kötü olmayabilen durumlardır. İyi ile kötü arasındaki ince çizgide olan durumlar da komplikasyon olarak ele alınabilir. Tamamen kötü, ölümcül olan ve istenmeyen durumlar ise kontrendikasyon, olması gereken ve tedavi edici etki olan durum ise endikasyondur. Endikasyon "Bulgu" anlamına gelirken kontrendikasyon "Karşıt bulgu" anlamına gelir. Komplikasyon ise karmaşıklıktır.

Klinik iatrojenez şu durumlarda oluşur:

• Gereksiz tıbbi tedavi
• Gereksiz cerrahi girişim
• Yanlış tedavi
• Şans ile bağdaştırılan komplikasyonlar
• Kaza sonucu oluşan ölüm, yan etki
• Sakatlıklar ve ölümler
• Olası ilaç etkileşimleri ve yan etkiler
• Personel ihmalkarlığı
• Tıbbi prosedürler veya tedaviler ile ilgili hekim ya da tedavi sağlayıcının endişe ve sıkıntıları
• Kar amacı güden tıbbi hizmet
• Tıbbın tekelleştirilmesi amacı sosyal iatrojenezin artışı. Sosyal iatrojenez ve klinik iatrojenez bağlantılıdır.

Tedavi amaçlı kullanılan psikotrop-narkotik maddelere karşı geliştirilen bağımlılık komplikasyon olarak ele alınır.

Sevk mi baştan savmak mı?

Sağlık teknikerleri, hemşireler ve doktorlar organizedir ve birbirleriyle organize çalışırlar. Hiçbir klinik/poliklinik/branş tek başına tam anlamıyla verimli olmaz. Sağlık teknikerlerinin birbirleriyle nasıl etkileşim içinde olduğunu bu başlıktan sonra açıklayacağım.

Sevk bir doktorun baştan savması olarak görülebiliyor. Acil servis doktorları acil servis hekimidir ve başlı başına bir branştır. Hastalığı tedavi etmekten ziyade sevk edilene ve alması gereken tedaviyi alana kadar hastayı stabil durumda tutmaya odaklanır. Teknik personel ve teknik hizmet neden var ve bu hizmetler nasıl birbirleriyle uyum içinde çalışır?

Teknik tıbbi personeller: Sağlık Teknikerleri

1. Anestezi Teknikerleri (Anesteziyoloji ve Reanimasyon Branşına Bağlıdır)

Anestezi teknikerleri hastaya doktor kontrolünde anestezi verme ve cerrahi işlem sırasında hastayı anestezik evrede (Buna cerrahi anestezi evresi denir) tutmakla görevlidir. Radyoloji kliniğinde görüntüleme işlemi yapılır ancak Girişimsel Radyoloji'de hastaya cerrahi işlemler uygulanacağından anestezi teknikerlerine ihtiyaç olabilir. Tıbbi Laboratuvar ise hastanın kalp sağlığının bozuk olup olmadığının anlaşılması için gereken kan numunesini sağlar.

2. Radyoloji Teknikerleri (Radyoloji, Radyasyon Onkolojisi veya Nükleer Tıp branşlarına bağlıdır)

Cerrahi işlemlere gerek kalmadan hastalığın tanısı için görüntüleme hizmeti sağlar. Tıbbın gözüdür. Yanlış ameliyatın önüne geçer. Anestezi hastaları için akciğer röntgeni çekerek hastanın alabileceği anestezik ilaç dozunun hesaplanmasına yardımcı olur. Paramediklerin getirdiği acil hastalara acil çekimler yapar ve hastanın durumu hakkında daha fazla bilgi sağlanmasına yardımcı olur.

3. Tıbbi Laboratuvar Teknikerleri (Hematoloji, Dahiliye gibi pek çok branşa hizmet eder)

Radyoloji için hastaya verilecek kontrast madde miktarının belirlenmesinde yardımcı olur. Radyoloji teknikeri/teknisyeni kan sonucuna bakarak hastanın kaldırabileceği en yüksek ilaç dozunu hesaplayabilir.

4. Acil Tıp Teknikerleri yani Paramedikler (Acil Servis)

Hastalara ilk müdahaleyi yapar ve hastaları hastaneye yetiştirerek gelemeyecek durumlardaki hastalara tıbbi hizmetin ulaşmasını sağlar.

Buraya kadar olan kısımda elimden geldiğince tıbbi prosedürlerden bahsettim. Gelelim ana konumuza: Sağlık personeline karşı şiddet mantıklı mı?

Sağlık çalışanına karşı şiddet ve beyaz kod

Sağlık çalışanına karşı şiddet, hakaret, tehdit gibi eylemler beyaz kod hakkını tanır. Beyaz kod sağlık çalışanına şiddet bildiri hattı olup polis, jandarma ve güvenlik görevlisine gider. Tutanak tutulur ve dava açılır. Personel beyaz kod işleme konduktan sonra davadan çekilse bile söz konusu dava kamu davasına dönüşür ve yine devam eder. Peki sağlık çalışanına şiddet gösterirseniz ne olur?

• Tıbbi hizmeti aksatırsınız.
• Sağlık çalışanına karşı suç işlediyseniz hakaret ve/veya yaralama suçundan yargılanırsınız. Suç sağlık çalışanına karşı işlendiği için ceza yarı oranında arttırılır.
• Hizmet aksatıldığında -özellikle işin içinde zor kullanma ve tehdit varsa- yanlış tedavi sonucu komplikasyonun gelişmesi ihtimali olur.
• Hastaneden çıkarılabilirsiniz (hasta hariç).

Sağlık çalışanlarının hatası sonucu oluşacak yaptırımlar mı yoksa dayak mı?

Yasalar sadece sağlıkçıların yanında değil, hastanın da yanındadır. Peki hangi durumlarda sağlık personeli suçlu bulunur ve ceza verilir? Şiddet mi daha caydırıcı yoksa cezalar mı?

• Sağlık çalışanı mesai saatleri içerisinde tıbbi hizmet vermek, bunu sürdürmek ve takip etmekle yükümlüdür. Bu görevin aksatılması, ihmal edilmesi sonucu ölümün meydana gelmesi sonucu personel "Taksirle Adam Öldürme" suçundan yargılanır.
• Sağlık personeli görevini suistimal etsin veya etmesin dışarıya narkotik madde çıkaramaz, kullanılmasına yardımcı olamaz, satamaz veya paylaşamaz. Bu durumda cezası yarı oranında arttırılır. Narkotik maddeyi kullanmışsa bu hem polise hem de sağlık bakanlığına bildirilir.
• Riskli ameliyatlarda hasta eğer hekimin hatasından kaynaklı ölürse yine taksirle adam öldürme suçu oluşur.
• Hemşireler doktorun yardımcısı değildir. Pratikte tıbbi destek verirler. Doktorların söylediği şeylerin dışına ekstrem durumlarda çıkarsa bile risk almış olur. Hasta yakını buna zorladığı için bunu yaparsa ve hasta ölürse sağlık görevlisi suçlu bulunur.
• Acil hastanın bekletilmesi sonucu hastanın triajının değişmesi ve ölmesi sonucu yine suç unsuru oluşturur.

Taksirle adam öldürme suçundan yargılanıp senelerce hapis hayatı yaşanması olası ve dayaktan çok daha caydırıcı. Yani hizmet almak için bir sağlık çalışanına sözel ya da fiziksel şiddet uygulayıp onu sindirmeye çalışmak sadece hizmeti aksatacaktır.

Sağlık çalışanlarının duygularını ön plana almaması gerekir. Hastanede ölümler normaldir. Ölenler arasında bebekler, çocuklar da vardır ve bir kısmı kanserden ölür, hatta ölüme gün sayar. Çok trajik bir durum olduğu bir gerçektir ama sağlık çalışanları mümkün olduğunca duygularını arkaplanda tutmalıdır. Duygular hata yapma ihtimalini arttırır. Benzer bir şekilde eğer bir sağlık çalışanının yanında aynı branştan bir sağlık çalışanı varsa ve bir yakınına hizmet vermek zorunda kalırsa hiçbir gerekçe göstermeksizin hizmetten çekilme hakkı vardır. Çünkü yakınına hizmet sağlarken bunu kaldıramayabileceği ve hata yapabileceği öngörülür. Dolayısıyla diğer personele devredebilir. Sağlık çalışanına gösterilen şiddet can sıkıcıdır ve aynı durum geçerlidir. Yani sağlık çalışanına şiddet gösterildiği zaman bu en çok hasta için tehlikelidir. Sağlık çalışanı hizmeti verir ve hasta gider. Ama hastanın hizmeti aksaması daha kötüdür.

Bir sağlık çalışanının başka bir sağlık çalışanına şiddet uyguladığını pek göremezsiniz. Bunun nedeni iki tarafın da işleyişe ve prosedürlere hakim olmasıdır. Sağlık çalışanına şiddeti haklı görenler ve buna yeltenenler sadece işleyişi bozmaya çalışır. Özellikle (sağlıkçılar da bunu iyi bilir) acil hasta gibi davranan poliklinik hastaları uyanıklık yapar. Amaçları "İşim görülsün de gideyim" dir. Randevu bulamadığı için acile gelip prosedür açığından yararlanmaya çalışanlar da buna yeltenir ve bir nevi provokasyon oluşur. Sağlık çalışanından kaynaklı bir hata olduğunu düşünüyorsanız mahkemeye verin ve güvenmediğiniz özel hastanelerden hizmet almayın. Hasta tarafı haklı da olabiliyor ancak şiddet durumunda haksız duruma düşerek hem kendini hem sağlık personelini mağdur ediyor.

Yazdığım en uzun bencelerden, umarım beğenirsiniz.