Timur Tarihi Hakkında Okuyabileceğiniz Kitaplar ve Kaynaklar

Emir Timur, hiçbir Osmanlı padişahının fethedemediği kadar çok toprak fethetmiş ve tek başına kurduğu devleti büyük ve düşmanlarına korku salmayı başaran bir güç hâline getirmeyi başarmıştı.

Emir Timur, Osmanlı Devleti'ni Ankara Savaşı'nda yendiği ve ders kitaplarında Timurlu Devleti hakkında bilgiler verilmediği için insanlarımız Timur tarihine karşı oldukça meraklılar. Ancak bununla ilgili internet ortamında hiçbir içerik yapılmamış ve okurların merakları giderilmemiştir. Bunu, KizlarSoruyor vasıtasıyla arz etmekle kıvanç duyar, meraklıların zihinlerindeki soru işaretlerinin giderilmesini temenni ederim.

Timur tarihi hakkında yazılmış birçok kitap olsa da ben sadece okuduklarımı tavsiye edeceğim. Ayrıca Timur döneminde yazılmış birincil ve muahhar kaynaklara da yer vereceğim. Zaten bu kitaplar dışında yazılmış pek kitap yok. O yazılan kitaplar da bu tavsiye edeceğim kitapları referans alarak hazırlanmıştır.

A- Birincil ve Muahhar Kaynaklar

Yazarın gördüğü veya duyduğu olayları bizzat o dönem içinde kaleme almasına birincil kaynak deriz. Muahhar kaynaklar da benzerlik arz etse de bu kaynaklardan nakil yapan ve yakın dönemde yazılan kaynakları ihtiva eder.

1- Acâibu'l Makdûr fî Nevâibi Timûr

Bu eser, 14'üncü yüzyılda İbn Arabşah tarafından yazıldı. Timur döneminin önemli birincil kaynaklarındandır. Ancak İbn Arabşah, Timur'dan nefret ettiği için bu eserin objektifliği tartışmaya oldukça açıktır. (Timur için topal şeytan, iblis, engerek yılanı gibi tabirler kullanır) Timur, Dımaş'ı (Bugünkü Şam) fethettiğinde İbn Arabşah ve ailesini esir edip Semerkand'a göndermişti. Tabii bu eser, Timur'un ölümünden sonra kaleme alındı. Objektifliği tartışılsa da olayları doğru sıralaması bakımından oldukça önemlidir. Ahsen Batur tarafından Arapçadan tercüme edilerek Selenge Yayınları tarafından yayımlanmıştır.

2- Zafernâme (Nizâmüddin Şâmi)

Timur kaynaklarında iki ''Zafernâme'' vardır. Onlardan biri Nizâmüddin Şâmi'nin eseridir. Timur hakkında yazılan eserlerin referans alındığı birincil kaynaktır. Emir Timur'un isteğiyle bu eseri kaleme almıştır. Girişi ''Dünya fatihi Hazreti Emir'in mübarek tarihinin başlangıcı'' şeklinde başlar. İbn Arabşah'ın aksine Timur'u melek gibi gösterir. 1949 yılında Necati Lügal tarafından Farsçadan tercüme edildi ve Türk Tarih Kurumu Yayınları vasıtasıyla sunuldu.

3- Zafernâme (Şerefüddin Ali Yezdî)

Zafernâme'nin bir diğeri ise Şerefüddin Ali Yezdî'nin kaleme aldığı eserdir. Timur kaynaklarından olup Timur tarihini kronolojik olarak anlatır. Birincil kaynak olduğundan Timur tarihi hakkında yazılan tüm eserlere referans olmuştur. Bu eser de Timur taraftarlığıyla kaleme alınmıştır. Ahsen Batur tarafından Farsçadan tercüme edilmiştir.

4- Târîh-i Kebîr

Cafer bin Muhammed el-Hüseynî tarafından kaleme alınan ve İsmail Aka tarafından tercüme edilen bu eser, Timur'un son günlerini ve ondan sonra haleflerinin tarihini anlatır. Muahhar kaynaklar içinde oldukça önemlidir.

5- Târihnâme

Tâcü's-Selmânî tarafından kaleme alınan Târihnâme, İsmail Aka tarafından tercüme edildi. Önemli bir muahhar kaynak olup 1980'li yıllara kadar varlığından haberimiz yoktu. Rusya'da İsmail Aka'nın gayretleriyle getirilip kendisi tarafından Farsça'dan tercüme edildi.

6-7- Clavijo'nun seyahatnamesi ve Gonzales'in gördükleri

Timur, Ankara Savaşı'ndan sonra İngiliz ve Fransız krallarına fetihnâmeler gönderdi. Elçi Gonzales, Timur ile ilgili gördüklerini eserinde yazdı. Dolayısıyla birincil kaynaklarda önemlidir. İngiltere kralı IV. Henry ise İspanyol seyyah Ruh Gonzales de Clavijo'yu Timur'un sarayına gönderdi. Önce İstanbul'a, sonra Trabzon'a uğradı. Kelleden kuleleri bizzat görüp yazmış, Timur'un huzuruna çıkmıştır. Dolayısıyla birincil kaynaklarda çok önemli olmakla beraber herkesin okuyup beğeneceği türde bir seyahatnamedir.

8- Tüzükât-ı Timur

Tüzükât-ı Timur, bizzat Timur tarafından yazılan bir eser olduğu düşünülse de oldukça tartışmalıdır. Ahat Andican, biraz sonra önereceğim kitabında bunun Timur tarafından yazılmadığını ayrıntılarıyla açıklamaktadır. Dolayısıyla referans alınabilecek kadar güvenli bir kaynak değildir.

B- Yeni Başlayanların Okuyabileceği Kitaplar

Burada Timur tarihi ile alakalı ilk kez kitap okuyacaklar için başlangıç düzeyindeki kitaplar tavsiye edilmiştir.

1- Bozkırdan Cennet Bahçesine Timurlular

Prof. Dr. Hayrunnisa Alan tarafından kaleme alınan, Timur tarihinin başlangıç düzeyi için oldukça iyi bir kitaptır. Eğer Timur tarihi ile ilgili 1 kitap okuyacaksanız bununla başlamanızı öneririm. Sadece Timur değil, onun çocuklarının saltanatı ve medeniyetinden de bahsetmektedir.

2- Timurlenk - Bozkırın Son Göçebe Fatihi

İlber Ortaylı'nın da tavsiye ettiği Beatrice Forbes Manz tarafından kaleme alınan bir eser. Kendisinin Timur hakkında detaylı çalışmaları vardır. Emir Timur'un tarih sahnesine çıkışını ve kurduğu devleti yalın bir üslupla anlatır. Başlangıç için ideal bir kitaptır.

3- Timurlular - Orta Asya'nın Parlak Devri

Türkiye'de Timurluları en geniş ölçüde çalışan tarihçi Prof. Dr. İsmail Aka'dır. Onun, yeni başlayanlar için yazdığı bu eser diğerleri kadar yalın bir üsluba sahip olmasa da başlangıç için idealdir.

4- Timur ve Devleti

Prof. Dr. İsmail Aka tarafından kaleme alınan, başlangıç için uygun olsa da akademik dili biraz ağır olan bir kitaptır. Ancak başlangıç için tercih edilebilir.

C- Daha Teferruatlı Araştırmaya Yönelik Kitaplar

Buradaki kitaplar ise Timur tarihi hakkında daha detaylı bilgiye sahip olmak isteyenler için tavsiye edilmiştir. Konu itibariyle daha dar ve daha teferruatlı olduklarını belirtmek isterim.

1 - Timurlu İran'ında İktidar, Siyaset ve Din

Beatrice Forbes Manz'in teferruatlı çalışmalarından biri. Timurluların İran hakimiyeti üzerinde yapılmış kapsamlı bir çalışmadır. İran; Timurluların yanı sıra Selçuklu ve Safevîler gibi birçok Türk devletine ev sahipliği yapmıştır.

2- Memlük-Timurlu Münasebetleri

Prof. Dr. Cüneyt Kanat tarafından kaleme alınan bu eser, Timur-Memlük ilişkilerini ele alır. Her iki Türk devletindeki gerilimleri detaylarıyla aktarır. Emir Timur zamanında Memlükler, elçilerinin öldürülmesi sebebiyle Timur'un gazabıyla karşılaşmışlardı.

3- Timurlularda Din-Devlet İlişkisi

Timur, kendisini Cengiz Han'a nispet eden ve onun yasalarına önem veren biriydi. Bu eserde, Timurluların din-devlet ilişkileri hukuki bir boyutta irdelenmiştir. Eğer merakınız varsa alıp okuyabilirsiniz, dili biraz ağırdır.

4- Emir Timur Tarih, Siyaset, Miras

900 sayfadan oluşan bu kitabı Timur tarihine çok ilgili olanlara öneririm. 10 yıllık bir çalışmanın tezahürü olarak Ahat Andican'ın bilgi ve kalemiyle bizlerle buluşmuştur. Mesela benim Tüzükât-ı Timur'un aslında Timur'a ait olmadığına ikna olduğum kaynak budur. Sıradan bir Timur tarihi kitabı değildir, daha çok mukayeseli bir şekilde anlatım sunar.Timur tarihi hakkında hiç bilgisi olmayanlara biraz karmaşık gelebilir.

D- Ankara Savaşı Hakkında Teferruatlı Bilgi Edinmek İsteyenler İçin En İyi Kitaplar

Bildiğiniz gibi 1402 yılında Timur ile Osmanlı arasında Ankara Savaşı yaşanmış ve bu savaşı Timur kazanmıştı. Buna yönelik detaylı bilgi edinmek isterseniz bu kitapları okuyabilirsiniz.

1- Yedi Yıl Harbi İçinde Timur'un Anadolu Seferi ve Ankara Savaşı

Ömer Halis Bıyıktay tarafından kaleme alınmıştır. Üslubu oldukça yalındır. Sadece Ankara Savaşı ile başlamaz, Timur'un Anadolu Seferi'nin altyapısını sağlar ve tane tane kronolojik olarak ele alır. Aynı yazarın Hindistan Türk İmparatorluğu kitabı da var. Biliyorsunuz Timur'un haleflerini de anlatır ancak çok fazla olmaması adına onu şimdilik tavsiye etmiyorum.

2- Timur'un Anadolu Seferi ve Ankara Savaşı

Halil Çetin'in doktora çalışması. Ankara Savaşı'nı teferruatlı anlatır lakin dili biraz daha akademik düzeydedir.

3- Timur'un Ortadoğu-Anadolu Seferleri ve Sonuçları

Şu an baskısı olmasa da detaylı araştırma yapmak isteyenler bakabilirler. Ancak ilk 2 kitap yeterli olacaktır.

NOT: Eğer Ankara Savaşı ve sonrası Bâyezid'in akıbetini sadece Timur kaynaklarından değil; Osmanlı ve Memlük kaynaklarından da öğrenmek isterseniz Âşıkpaşazade ve Neşrî'nin ''Kitâb-ı Cihannümâsı''na bakabilirsiniz. Memlük kaynaklarında ise İbn Tagrıberdi'nin ''En-Nücumu'z Zahire''sine göz atabilirsiniz.

E- Emir Timur'dan Sonraki Dönemleri Öğrenmek İçin Kitaplar

1- Mirza Şahruh

Emir Timur'dan sonra en önemli hükümdardır. Prof. Dr. İsmail Aka tarafından teferruatlı çalışması yapıldı. Aynı zamanda kitap, Timurluların kültür ve medeniyetinden de bahsetmektedir. Dili biraz ağırdır.

2- Uluğ Bey

O bir hükümdardan çok bilim adamıydı. Timur'un torunlarından Uluğ Bey'in anlatıldığı bir kitap. Dili ağır değil. Semerkand'ın ne kadar güzel olduğunu göreceksiniz.

Semerkand demişken...

Semerkand'ın nasıl ihtişamlı olduğuna şahit olmak için ayrıca Timur ve Timuriler Devrinde Semerkand isimli bu kitaba bakabilirsiniz.

NOT: Çok detaylı gelebilir ama hiçbir internet sitesinde bu kaynaklardan bahsedilmemişti. Misafirler için de faydalı olabileceğini düşünerek detaylı kaleme aldım. Sizler, yeni başlayanlar için tavsiye ettiklerime bakabilirsiniz. İlgisi olanlar diğerlerine de bakabilirler.