Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi Bölüm 2: Sultan Tuğrul ile Devletin Yükselişi

Ütü-Masası s

Bir önceki Bence'de Selçukluların tarih sahnesine çıkışından devletin kuruluşuna kadar verdikleri mücadeleyi konu edinmiştim. Kronolojik olarak gittiğimden dolayı önce o Bence'yi okuyabilirsiniz:

BÖLÜM 1: Büyük Selçuklu Devleti Tarihi Bölüm 1: Kuruluş Devri

Devlet kurulduktan sonraki ilk icraatlar

Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi Bölüm 2: Sultan Tuğrul ile Devletin Yükselişi

1040 senesinde Gaznelilerin saldırı düzenlemesiyle müdafaa savaşı verdikleri Dandanakan Muharebesi'ni Selçuklular kazandı. Bu büyük zafer ile Gazne ordularının çoğu yok edildi ve Selçuklular birçok devlete zafernâmeler gönderdi. Selçuklu tahtına Tuğrul geçti, kardeşi Çağrı Bey ise ''melik'' unvanıyla Merv bölgesine atandı ve doğu siyasetini takip etti. Amcaları Musa Bey ise Herat merkezli güney bölgelerde faaliyetlerde bulundu. Çağrı Bey, bugün Afganistan toprakları içinde yer alan Belh şehrine kadar toprakları genişletti. Musa Bey ise İran'ın güneyinde yer alan Sistan'a kadar toprakları aldı. Dandanakan'da mağlup olan Sultan Mesud ise korkusundan Gazne'den Hindistan'a kaçtı ve çok geçmeden öldü.

Alp Arslan'ın ilk kez tarih sahnesine çıkışı

Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi Bölüm 2: Sultan Tuğrul ile Devletin Yükselişi

Selçuklular, henüz devlet kurulmadan önce Horasan'da iken Şah Melik, ani bir baskın yaparak Selçukluları kılıçtan geçirmiş ve birçok kadın ile çocuğu esir almıştı. Şimdi Selçukluların intikam alma vaktiydi. Sultan Tuğrul ve kardeşi Çağrı Bey, Şah Melik'in sığındığı kaleyi kuşattı ve Şah Melik esir edilerek ölene kadar zindana mahkûm edildi. Tuğrul ve Çağrı kardeşlerin bu kuşatmasını fırsat bilen Gazneli sultan Mesud'un oğlu Mevdud, Selçukluların ele geçirdiği toprakları geri aldı. Ancak kısa sürmeden Selçuklular toprakları geri aldılar. Fakat Çağrı Bey hastalanınca ordunun başına henüz 15 yaşlarında olan oğlu Alp Arslan'ı komutan tayin etti. Alp Arslan, henüz 15 yaşında olmasına rağmen Gaznelilerin aldığı bütün toprakları geri aldı ve Gazne ordularını püskürttü.

Viking istilalarından çok daha büyük bir istila: Oğuz Türklerinin göçleri

Oğuz göçünü gösteren bir harita. (Temsili)
Oğuz göçünü gösteren bir harita. (Temsili)

Büyük Selçuklu Devleti 1040'ta kurulduktan kısa bir süre sonra kuzeyde Oğuz boyları, kitleler hâlinde yurt bulmak için güney bölgelere göç etmeye başladılar. Bu asi Türkler, gittikleri bölgelerde taşkınlık yapıyor ve yağmalama faaliyetlerinde bulunuyorlardı. Birçok devlet, Oğuz Türklerinin bu göçlerine karşılık tedbirler aldı. Yurt bulmak için akın akın ilerleyen on binlerce Türk; Ermenistan, Gürcistan, Azerbaycan, Irak, İran gibi topraklara akın ettiler. Abbâsî halifesi Kaim Biemrillah, durumu Selçuklu sultanı Tuğrul'a bildirip bir çözüm bulmasını istedi. Ancak Sultan Tuğrul, bu asi ırkdaşlarına yurt bulmak mecburiyetindeydi. Bu sebeple Oğuz Türklerini, Bizans Anadolu'suna yerleştirme kararı aldı. Bizzat kendisi de batı siyasetini daha yakından takip etmek için başkenti Nîşâbur'dan daha batıda olan Rey şehrine nakletti.

Türkler Anadolu'da: Pasinler Savaşı ve Bizans ile yapılan ilk antlaşma

Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi Bölüm 2: Sultan Tuğrul ile Devletin Yükselişi

Sultan Tuğrul, göç eden binlerce Oğuz Türk'üne bir yurt bulmak için Anadolu'yu uygun bulmuştu. Üvey kardeşi İbrahim Yınal ve amcasının oğlu Kutalmış'ın emrine verdiği orduyla Oğuz Türkleriyle beraber Anadolu'ya gitmelerini istedi. O sırada Bizans tahtında bulunan İmparator Konstantin, komutanlarından Katakalon ve Aaron'u görevlendirdi. Ordunun başına ise Gürcü lider Liparit'i tayin etti. Selçuklularla Bizans kuvvetleri, 1048 senesinde Erzurum'un Pasinler Ovası'nda karşı karşıya geldi. Yapılan muharebede Selçuklu kuvvetleri galip geldi. Antlaşma gereği Bizans, Sultan Tuğrul'a 200 bin altın ve çok değerli eşyalar gönderdi. Ancak Sultan Tuğrul bunları kabul etmeyerek onun yerine İstanbul'da bulunan caminin onarılmasını ve kendi adına hutbe okunmasını şart koştu. O sırada Peçeneklerin de istilaları olunca Bizans imparatoru bu antlaşmayı kabul etti. Böylelikle Malazgirt Savaşı'ndan önce Anadolu'da bir Türk varlığı zuhur etmiş oldu.

Bağdat Seferi ve din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması

Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi Bölüm 2: Sultan Tuğrul ile Devletin Yükselişi

Abbâsi Halifeliği, artık eski gücünü kaybetmiş ve Şîi devletlerin baskılarına maruz kalmıştı. Halife Kaim Biemrillah, Sultan Tuğrul'u Bağdat'a davet edince Tuğrul 1055 senesinde Bağdat'a geldi ve Şîi Büveyhi Devleti'ni ortadan kaldırdı. Ayrıca Abbâsi Halifeliği'ni de kendi topraklarına katarak halifeliğin siyasi yetkileri de tamamen kısıtlanmış oldu. Bu tarihten itibaren Bağdat, Selçuklu toprağı oldu, Abbâsîler tarih sahnesinden silindi ve halifeye sadece dinî yetkiler verildi. Tuğrul Bey, Bağdat'ta kendisine bir taht yaptırarak şehirde birçok imar faaliyetlerinde bulundu.

Sultan Tuğrul'un Musul Seferi

Bağdat ve Musul Seferini gösteren güzergâh
Bağdat ve Musul Seferi'ni gösteren güzergâh

Sultan Tuğrul, Bağdat'a geldiğinde Şîi Büveyhi komutanı Arslan Besâsîrî, ordusuyla beraber kaçmıştı. Ancak Fâtımîlerden aldığı destekle bir ordu topladı. Bunun üzerine Sultan Tuğrul, kuzeni Kutalmış'ı Arslan Besâsîrî üzerine gönderdi. Sincar'da yapılan savaşta Arslan Besâsîrî kazandı ve birçok Türk'ün kafası kesildi. Bunun üzerine Sultan Tuğrul bizzat kendisi harekete geçti ve Bağdat'ta 13 ay 13 gün kaldıktan sonra muhasara makinelerini de yanına alarak Arslan Besâsîrî'nin peşine düştü. Ancak Sultan Tuğrul'un geldiğini öğrenen Arslan Besâsîrî bir kez daha kaçtı. Diyarbakır civarında kurulu bir Kürt devleti olan Mervânîler, Arslan Besâsîrî ile iş birliği yaptığı için Tuğrul Bey, Mervânîler üzerine yürüdü. Ancak Mervânî lideri Nasrüddevle Tuğrul Bey'den af diledi ve Tuğrul Bey onu bağışlayarak geri döndü.

Selçuklu şehzadelerinin isyanı, Sultan Tuğrul'un zor günleri

Sultan Tuğrul, Arslan Besâsîrî üzerine yürüdüğü sırada güneyde amcasının oğlu Resul Tegin'in isyan ettiği haberini aldı. Bu isyan için gönderdiği orduyla Resul Tegin'in bertaraf etti. Merhametli bir insan olduğundan onu bağışladı. Ancak bu sırada, üvey kardeşi İbrahim Yınal'ın ikinci defa isyan ettiğini haber aldı. Tuğrul Bey, İbrahim Yınal'ın ilk isyanını da bağışlamıştı ancak bu sefer durum ciddiydi.

İbrahim Yınal'ın kardeşi Tuğrul'u savaşta mağlup etmesi ve tahta el koyması

Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi Bölüm 2: Sultan Tuğrul ile Devletin Yükselişi

İbrahim Yınal, Hemedan şehrine vararak devletin tüm hazinelerine el koydu. Bunu fırsat bilen Fâtımîler, bizzat İbrahim Yınal'a destek çıkarak onun sultanlığını kabul edeceklerini, isyanına devam etmesi gerektiğini söylediler. Sultan Tuğrul, Bağdat'tan ayrılmak zorunda kaldı ancak kuvvetleri bölündüğü için yanında pek asker yoktu. Hemedan'a geldiğinde üvey kardeşi İbrahim Yınal ile savaşa tutuldu, savaşı İbrahim Yınal kazandı ve Tuğrul Bey kaleye sığındı. Destek için kardeşi Çağrı Bey'e ve Bağdat'taki veziri Amîdülmülk'e haber gönderdi.

Altuncan Hatun'un kocası Tuğrul'u kurtarmak için 20 bin kişilik orduyu emrine alıp yola çıkması, Alp Arslan'ın amcasına desteği

Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi Bölüm 2: Sultan Tuğrul ile Devletin Yükselişi

Sultan Tuğrul, üvey kardeşi İbrahim Yınal'a mağlup olunca kaleye sığındı. Bunun üzerine Sultan Tuğrul'un karısı Altuncan Hatun, halifenin itirazlarına rağmen kocası Tuğrul'u kurtarmak için peşine aldığı 20 bin kişilik orduyla Bağdat'tan ayrıldı. Tuğrul'un kardeşi Çağrı Bey ise hasta olduğu için oğlu Alp Arslan da doğudan amcası Tuğrul'a desteğe geldi. Nihayet Rey'de karşı karşıya gelen ordular, İbrahim Yınal'ın mağlubiyetiyle sonuçlandı. Savaşta birçok Türk kanı aktı ve İbrahim Yınal esir edildi. Hanedan üyesi olduğu ve kanı akıtılamayacağı için yayın kirişiyle boğdurtularak öldürüldü.

Bağdat'taki boşluğu fırsat bilen Arslan Besâsîrî'nin Bağdat'ı ele geçirmesi ve Sultan Tuğrul'un tekrar Bağdat'a gelmesi

Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi Bölüm 2: Sultan Tuğrul ile Devletin Yükselişi

Altuncan Hatun, kocası Sultan Tuğrul'u kurtarmak için emrine aldığı orduyla Bağdat'tan ayrılmıştı. Bunu fırsat bilen Arslan Besâsîrî, hiçbir engelle karşılaşmadan Bağdat'a girdi ve halife Kaim Biemrillah'ı esir etti. Tuğrul Bey, esaretten kurtulduktan sonra tekrar Bağdat'a geldi. Sultan Tuğrul'un Bağdat'a geldiğini öğrenen Arslan Besâsîrî yine kaçtı. Tuğrul Bey, bu sefer peşinden giderek onu Rahbe şehrinde kıstırdı ve mağlup etti.

Sultan Tuğrul için iki büyük kayıp: Karısı Altuncan Hatun ve kardeşi Çağrı Bey'in ölümleri

Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi Bölüm 2: Sultan Tuğrul ile Devletin Yükselişi

Tuğrul Bey, 1060 senesinde ikinci defa Bağdat'a gelip Arslan Besâsîrî'yi ortadan kaldırdıktan sonra Şîi tehlikesini bertaraf etmişti. Ancak aynı yıl içinde bizzat kendisini kurtaran çok sevdiği karısı Altuncan Hatun ve çocukluk yıllarından beri sırt sırta savaştığı kardeşi Çağrı Bey hayatını kaybetmişti. Sultan Tuğrul, bu olaydan sonra amcasının oğlu Kutalmış'ın da isyanıyla karşılaştı. Ancak isyan bastırılamadı. 1063 senesinde Tuğrul Bey, hastalandı ve öldü.

Tuğrul Bey'in kişiliği ve başarıları

Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi Bölüm 2: Sultan Tuğrul ile Devletin Yükselişi

Kendisi, kardeşi Çağrı Bey'in aksine çok daha barışçıl, kan akıtılmasından hoşlanmayan, merhametli biriydi. Oldukça cömert ve yardımseverdi. Kardeşi Çağrı Bey ile sırt sırta giriştiği mücadelelerde onunla hiç ayrı düşmedi ve bu iki kardeş devleti kurup çok iyi yönettiler. Çağrı Bey, daha çok askerî dehasıyla ön plandaydı. Tuğrul Bey ise iyi bir siyasetçiydi. Böylelikle bu iki kardeş birbirlerini tamamlıyordu.

Kaynaklar

Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi Bölüm 2: Sultan Tuğrul ile Devletin Yükselişi
  • Mehmet Altay Köymen, Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi Cilt 1: Kuruluş Devri, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 1989.
  • Osman Turan, Selçuklu Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti, Ötüken Yayınları, İstanbul 2003.
  • Cihan Piyadeoğlu, Büyük Selçuklular Yeni Bir Devrin Başlangıcı, Kronik Yayınları, İstanbul 2018.
  • Cihan Piyadeoğlu, Çağrı Bey Selçuklular'ın Kuruluş Hikâyesi, Kronik Yayınları, İstanbul 2021.
  • Ali Sevim, Erdoğan Merçil, Selçuklu Devletleri Tarihi Siyaset, Teşkilat ve Kültür, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2020.
  • Sıbt İbnü'l Cezvi, Mir'âtü'z-Zamân Fî Târîhi'l - Âyân'da Selçuklular, Seçme, Tercüme ve Değerlendirme Ali Sevim, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2011.
Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi Bölüm 2: Sultan Tuğrul ile Devletin Yükselişi
1
2
Görüşünü yaz
1Kız Görüşü
2Erkek Görüşü

Diğer Görüşler İçin Aşağı Kaydır

Kızlar & Erkekler Ne Diyor?

12
  • Hayatİstanbul77

    Emeğine sağlık yine bilgi yüklü bir benceye imza attın...

    Sevdim 1 Kişi
  • IAmarPresterAen

    Güzel anlatım emeğinize sağlık

    Sevdim 1 Kişi
  • OoUu88

    bilgi için teşekürler.

    Sevdim 1 Kişi
YÜKLENİYOR...