Yetki Verilince Kimliğini Kaybeden Grup: Stanford Hapishane Deneyi

Bir psikolog, Philip Zimbardo. Klasik, çok bilinen, ama etik olmanın çok çok ötesinde bir deney düzenledi.

İyi insanları kötü yerlere koyduğunuzda ne olur?

Mahkum ve tutsak olmak psikolojiye nasıl etki eder?

Zimbardo, 1971 yılında Stanford Üniversitesi'nin bodrum katını bir deney için hapishaneye çevirmişti. Kapılar yerine demir parmaklıklar konuldu, normalde üniversitenin ofisi olan odalar ise hücrelere çevrildi.

Daha sonra gazeteye bir ilan verilmişti. Bu ilana başvuru yapan onlarca kişi içerisinden psikolojik sorunu veya suç geçmişi olmayan24 kişi, yarısı mahkum yarısı gardiyan olacak şekilde seçildi (deneye katılmaları karşılğında 15$ alacaklardı).

Daha sonra deney başladı...

Deneyin daha gerçekçi olması adına mahkumlar evlerinden tıpkı birer suçluymuş gibi alındı. Birden polis arabaları mahalleye girdi, suçlular kelepçelendi ve karakola götürüldü. Suçları ise bir gazete ilanına başvurmaktı!

Gözleri bağlı bir şekilde hapishaneye götürüldüler...

Bu sayede aslında bir üniversitede olduklarının farkında bile olmadılar.

Daha sonra mahkumlara teker teker kimlik numaraları atandı, sağ ayak bileklerine ağır zincirler vuruldu. Hepsine tek tip bir beyaz elbise giydirildi ve daha sonra tüm mahkumlar hücrelerine gönderildi.

Peki ya gardiyanlar?

Zimbardo tüm gardiyanları bir araya toplayarak hapishane kuralları hakkında bir bilgilendirme yaptı. Kural basitti; hapishane içindeki düzeni sağlamak!

Tek bir mahkum kaçarsa deney sona ererdi ve mahkumlara şiddet uygulamak yasaktı. Bunun dışında herhangi bir eğitim almamışlardı.

Gardiyanların resmi üniformaları dışında, bir de aynalı gözlükleri vardı. Bu şekilde göz teması yapmamaları ve insani bir bağın yaratılmaması amaçlanmıştı.

İlk gün oldukça sessiz geçmişti, ikinci gün ise...

Mahkumlar numaralarını söküp yataklarını gardiyanlara barikat olacak şekilde dizdiler. İsyan başlamıştı. Gardiyanlar ise önce ne yapacaklarını bilemeseler de, daha sonra şiddete şiddetle karşılık vermeye karar verdiler. Yangın söndürme tüpünü hücrelere sıkarak mahkumların geri kaçmasını sağladılar. İsyanın başı olan mahkum ceza odasına kapatıldı, her mahkum çırılçıplak soyuldu...

Bu olay sonunda, orada otoriter olması gereken gardiyanlar sinirlendi... Kimin patron olduğu göstermek istercesine mahkumlara baskı uygulamaya başladılar. Geceleri sebepsiz yere mahkumları uyandırıyorlar, onlara küfür ediyorlar ve çıplak ellerle tuvaletleri temizletiyorlardı, cinsel taciz olduğu da söyleniyordu...

Bu deney öyle bir deneydi ki, ünlü bir psikolog olan Zimbardo bu deneyde hapishane müdürüydü ve o da kendini bu kimliğe kaptırmıştı. Deneyin 9 gün devam etmesi gerekirken, bazı sorunlar yaşayan mahkumlar sebebiyle 6. günde deney sona erdirilmiştir.

Denekler istedikleri zaman dışarı çıkabileceklerini biliyorlardı, ancak...

Kimse dışarı çıkmayı denemedi, istemedi. Mahkumlar ya itaat etme, ya da isyan çkarma yolunda gittiler.

Doğru koşullar oluşturulduğunda, sıradan insanlar daha önceden hayal bile etmedikleri davranışlar ortaya koyabilirler.

Okuduğunuz için teşekkürler.

Not: Deneyin filmi de var, biri Alman yapımı, diğeri Adrien Brody'nin de oynadığı Amerika yapımı.

Alman Yapımı: IMDB Linki

Amerika Yapımı: IMDB Linki

2015 yılında Ezra Miller'ın da oynadığı yeni film çıktı: IMDB Linki