Mesleki Roller ve Güç İnsanın Nasıl Başını Döndürüyor: Stanford Hapishane Deneyi!

Standford Hapishane Deneyi

1971 yılında Stanford Üniversitesi'nden Philip Zimbardo adlı psikoloji hocası, gönüllü üniversite öğrencilerinden oluşan bir deneye başladı. Mahkumlar ve gardiyanlar olarak iki gruba ayırdı.

Deneyin amacı yapay bir hapishane oluşturup insanların nasıl davranacağını gözlemlemekti. Senaryoya uygun olması için okulun bodrum katında gerçeğe çok yakın hapishane ortamı yaratıldı.

Başlangıç için her şey normal gitse de kısa süre içerisinde işler ilginç bir hal almaya başladı. Gardiyan rolünde ki öğrenciler kendilerini rollerine fazla kaptırıp mahkum rolünde ki öğrencilere fiziksel ve sözlü şiddet uygulamaya başladılar. Öyle ki gardiyanlar mahkumlara eziyet etmek için yemek vermiyorlar, yatak ve yorganlarını alıp onları demirlerin üzerinde yatmaya mecbur bırakıyorlardı.

Mahkumlar ise birkaç gün içerisinde gördükleri kötü muameleye dayanamayarak fiziksel ve duygusal çöküntü yaşamaya başladılar. Mahkumlar, normal hayatta arkadaşları olan gardiyanları gördüklerinde korkmaya ve sinir krizi geçirmeye bile başladılar.

Hapishane Deneyi'nde 6. güne gelindiğinde işlerin içinden çıkılamaz bir noktaya gittiğini gören psikoloji Zimbardo deneyi sonlandırma kararı aldı. Bu deneyi tasarlayan Zimbardo, deneyi tasarlamış olmasına rağmen kendisinin bile ne kadar acımasızlaştığını görünce dehşete kapıldığını söylüyordu.

Bu deney gardiyanların acımasız ve gaddar olması gerektiği gibi toplum tarafından bazı kişilere biçilen rollerin insanları ne kadar kolay etkilediğini ortaya koyuyordu. Sadece gardiyanlık için değil diğer mesleklerde de farklı şekillerde karşımıza çıkıyor. Türkiye de ise birkaç örnek verecek olursak

Bekçilik

Herhangi bir yasal düzenleme olmadan getirilen bir milis kuvvet şekli olan Bekçi yetkileri, meslekte ki insanları daha saldırgan ve agresif yapmıştır.

Makam Koltuğu

Her oturanı değiştiren koltuklardır. Ne kadar uzun süre oturursa o kadar acımasız ve zarar veren insan oluyor. Kişilere hak ettiğinden fazlasını verince ne yapacaklarını şaşırıyorlar.

Neyse deneyimizin sonuna gelirsek bu deney filmlere de konu olmuştur. Merak edip izlemek isteyenler için isimlerini aşağıya bırakıyorum.

• 2001 Almanya yapımı - Deney
• 2010 yapımı - The Experiment
• 2015 Amerika yapımı - The Stanford Prison Experiment