Türkiye'nin ilk milli Turboshaft motoru TS-1400(advanced engineering helicopter engine..)

Frank Whittle 1930 yılındaki,jet motoru 91 yıl önce çalıştırıp,dünyaya devrim niteligindeki temel jet motor teknolojisi kazandırdı.Bu jet motor temelli ileri mekanik ve metarulji malzeme mühendisligi isteyen Turboshaft motorunu ve Türkiye'nin ilk kendi tasarımı ve imalatı olan,TEİ firması tarafindan;91 yıl sonra da olsa; İleri mühendislik TS-1400 Turboshaft motorunu benceme konu edeceğim.

Turboshaft motoru nedir?

Turboshaft motoru,gaz türbinli motor temelli olduğu için; 5 tane temel prensiple çalışır;

1)Air intake/Hava girişi.
2)Compressor section/Kompresör bölümü.
3)Combustion chamber/Yanma odası.
4)Turbine section/Türbin bölümü.
5)Exhaust/Egzoz.

Helikopterler shaft dönmesi için doğal olarak bir güç ister ve bugücü de yukarda yazdığım 5 prensiple Turboshaft motoruyla sağlar.Turbofan motor gibi 5inci bölümde yazdığım gibi,motor ünitesinde yakılarak egzozdan disari atılıp;itki oluşturmaz.Turboshaft motor expanding gas/genişleyen gazları türbinlerinde güç üretmek icin kullanir.Combustion chamber/Yanma odası gerekli fonksiyonu sağlamasi için;Kompresör gazları,içerdeki havayı daha yüksek basınçlara sıkıştırır.Yanma odasında bulunan igniter/ateşliyici yanma fonksiyonunu sağlamasi gerekir.Kompesoru yüksek basıncı hava için kullanılır ve kritik bir parçadir.Turboshaft motor ama ciddi anlamda korunaklı filtreleme fonksiyonuna sahip olmalıdır çünkü; 20.000 feet yükselebilen,tonlarca ağirlıklı bir helikopterin motoruna;Basit istenmeyen bir madde yüzünden,uçus emniyetini tehlikeye atma lüksü yoktur! Turboshaft motorda; Helikopterlerin pervanelerini sağa, sola,arkaya,ileriye doğru hareket ettiren rotor vardir.Bu pervaneleri rotor dönme fonksiyonu sağlayan bir mil üzerine dizilmiş bıçaklardan oluşan yapısı vardir ve havanın içeri alınmasını sağlayan parçasısıdır.Bu fonksiyon sırasında sabit kalan kısım olan stator vardir.Stator ise rotor kanatları arasında sabit sıralar halinde; Havanın hızını yavaşlatarak basıncını yükseltme foksiyonu görür; Böylece hava daha fazla sıkışır ve hızı yavaşlar.Dairesel donme hareketi saglayan;Santrifüjlü kompresör,havayı çok yüksek sıkıştırma fonksiyonu yapar ve Combustion chamber/Yanma odasına iletir ve bu bölümde yakıt ve hava birleşir ateşleme yapılır.Turboshaft motor;Motorunun çalışması ile ana rotor döner,helikopterin kanatları hareket eder ve helikopter uçusunu gerçekleştirir ama helikopter özel bir sistemdir o yüzden; Ters dönüş yapması,kuyruk rotorunun fonksiyonu gibi cok integral ya da bütünlük içinde çalısması gereken ileri,karmaşık,yüksek mekanik mühendisliği gibi yukarda yazdığım bütün prensiblerin çalışması için; İmalatında kullanılacak; Çok kaliteli hammadde,ara malı uygun,dayanıklı malzemeler kullanılması gerekir,bütün bu kritik parçaların uyum içinde çalışması gerekir o yüzden; İleri mekanik mühendisligi gibi; İleri metarulji ve malzeme mühendisligi gerektiren çok zor bir teknolojidir ve dünya da 3-5 devlet yapabilmektedir; Türkiye'de,TS-1400 Turboshaft milli motoruyla,çok büyük başarıya ve heyecan veren bir teknolojiye imza atmıştır.

TEI TS-1400 Turboshaft moturu

T-129 ATAK HELİKOPTERİNE UYGULANIR MI?

Bu görselde,T-129 atak helikopterinde kullanılan;Rolls-Royce firmasından,ithal edilen; CTS800-4A Turboshaft motorudur.

T-129 Atak helikopterine,entegresi sağlanabilir çünkü; Turboshaft motorudur.Ancak; TEİ'nin ürettiği,TS-1400 motorunu T-129 atak helikopterine uygulamak için; Belli qualification geçirmesi gerekir.T-129 atak helikopteri saldırı helikopteri olduğu için çok kusursuz çalışmalıdır.T-129 atak helikopterinin isterlerine,görev ve ateş gücüne etki etmemesi gerekir.O yüzden; Yer testleri,uçus ve manevra testleri,tek motorla kalkış testleri vs gibi T-129 helikopteriyle integral bir şekilde uyum içinde kusursuz güç vermesi gerekir;Tırmanma,servis tavanı,istasyonlarinda muhimmat taşırken ki performansı,20.000 feetlere ulaşan tonlarca ağırlıktaki bir helikopteri,hava görevlerini icra etmesi gerekir.Belli değişikliklerle T-129 atak helikopterine uygulama yapılır.Zaten Türkiye'nin ihracat kısıtlamasındaki en büyük sorunu bu ithal motordur.T-129 atak helikopterinin ihrac ederken belli kısıtlamalara maruz kalıyor; Bu da Türkiye'nin birim fiyatı;50-60 milyon dolarlık bir dönerkanat platformunu satamamasına neden oluyor.Düşünün böyle yüksek teknoloji ürününü satarsanız;Türkiye'nin kazanacağı,seri üretim maliyetlerini düşüreceği ve yüksek nitelikli işgücü kazandıracağı gibi; Ayriyetten Türkiye içine,yüksek döviz girdisi sağlayacak bir üründür.T-129 Atak helikopterinin birim fiyatıyla ne kadar yüksek iktisadi girdi edeceğini hesaplayın; Domates satIp refah ekonomisi yapacagını iddia eden kafalarla kiyaslayin; Aklın yolu birdir!

Evet havacılık sektörü hiçbir sektöre benzemediği için; Biranda ben Turboshaft motoru yaptım,helikoptere entegre ettim uçuruyorum diyemezsiniz!Bunun için belli uluslararası havacılık endustrisinden certification almanız gerekir.Bu imal ettiğiniz motorunuzu testlerine gönderip certification aldıktan sonra,ancak uçurursunuz.Hangi hava platformuna kullacaksınız; Bu süreçte tahminen 1.5/3 yıl gibi süre alır yani bu TS-1400'ün operasyonel olma süresi; 2023-2024 arasıdır bu konu dikkat edilmelidir!Neden hala uçmadı? O yüzden; Helikopterde göremedik gibi,saçma bilinçsiz muhabbetlere girmemek gerek yani!

TS 1400 Turboshaft motoru kullanıcak hava platformları

milli Gökbey helikopteri,aslında çok rasyonel bir gözlemle düşünülmüş 6 ton sınıfında dünya'da çok az rakibi ya da açık olan bir sınıfı hedeflemiş Türkiye bu da Gökbey gibi sivil havacılık olarakta düşünülen helikopterin pazar payını arttıracak rasyonelce düşünülmüş helikopter.

Atak-2 Ağır Taarruz helikopteri

Bu konuda T-129 atakta helikopterinde entegrasyon sürecinde anlattığım gibi; Belli qualification,test vs aşamalarından sonra; Ağır sınıfta milli imkanlarla üretmeyi planladığı; Atak-2 helikopterine çekirdek motor ve daha sonra nihai güç grubu olma olasılığı bir motordur.

10 Ton sınıfı GMH(Genel Maksat Helikopteri)
Bu sınıf işin nirvanası olduğu için; Çok ileri bir mühendislik gerektiren bir konu ama TS-1400 gene çekirdek motor olabilir; Bu konuda T-129 atakta helikopterinde entegrasyon sürecinde anlattığım gibi; Belli qualification,test vs aşamalarından sonra; 10 ton sınıfı GMH'ne geliştirme sürecinden sonra;Güç grubu entegrasyonu yapılması düşünülen motordur.

Son olarak TS-1400 Turboshaft motorunun; Resmi teknik özellikleriyle,bencemi bitiriyorum.Bu bence de bana heyecan veren teknolojiyi yazmama sebeb olan; TEİ'DEKİ bütün isimsiz kahramanlar olan;Mühendisleri ve teknikerleri tebrik ediyorum.

Türkiyenin milli muharip uçağı projesi MMU TF-X