Etimoloji Dil öğrenmeye Yardımcı Olur Mu?

Dil Bilimci, Türkçe
Çarşamba: Farsçada haftanın 4. günü
Çarşamba: Farsçada haftanın 4. günü

Etimoloji, kelimelerin kökenlerinin inceleyen bilim dalıdır ve evet, dil öğrenmeye kesinlikle yardımcı olur. Öğrenmeyi kolaylaştırdığını kendim yaşadım ve bu deneyimimi burada paylaşıyorum..

Büyük olasılıkla hepimiz en az bir kez "bu sözcük acaba nereden geliyor" diye düşünmüşüzdür. Küçüklüğümüzde sözleri sorgulamadan öğreniriz ama zaman gelir kimi sorular beynimizi gıdıklar. Bazı sözlerin nasıl doğduğunu bağlam içinden çıkarımlamak zor olmaz. Örneğin tut-kal, kap-kaç, ört-bas, çek-yat ya da uyur-gezer gibi birleşik sözcüklerin tümü apaçık ortadadır.

Etimoloji, bir kelime ile ifade ettiği düşünce arasındaki ilişkinin kökenine inerek, bilgileri çok katmanlı bir sistematik içinde öğrenme olanağı sağlar. Okunuşu bize Fransızcadan geçmiş olsa da etimoloji sözcünün kökeni Yunancadır. Etymos: Asıl, doğru, gerçek demektir, Logía ise söz demektir. Buna göre etimoloji, sözün aslını bulmak anlamına gelir.

Bünde Nord Ortaokulu'nda öğretmenimiz Frank Potthoff İngilizce dersinde şöyle demişti: "Etimoloji, sözlerin köken ve türetiliş öyküsünü inceleyen dilbilim disiplinidir. İlk bakışta yaşama dair pratik bir yararı yokmuş gibi görünebilir, ancak özellikle yabancı dil öğrenen herkes etimolojiden yararlanabilir. Yeni sözcükleri kökenleriyle birlikte öğrenirseniz asla unutmazsınız".

Bize İngilizcedeki Saturday sözünün Satürn gezegeni ile ilgili olduğunu anlattı: Saturday, "Saturn Day" demekmiş. İngilizcede Sunday "Sun" yani güneşle, Monday ise "Moon" yani ay ile ilişkiliydi. Almanca da öyleydi: Sonntag güneş günü, Montag ay günü. Almancada Çarşamba anlamına gelen Mittwoch sözünün ise aslında "Mitte + Woche" yani hafta ortası dendiğini öğrendik.

Bunu öğrenmek çok ama çok ilgimi çekmiş, çok mutlu olmuştum. Kendi kozmolojik hayal gücümü kullanarak diğer gün adlarını da ben çözmeye çalışıyordum. Thors+day > Thursday, Frigg+day > Friday vb.

Etimoloji ile ilgileniyorsanız, İngilizcede kelimelerin önek veya son ek alınca nasıl değiştiğini şaşkınlıkla izlersiniz. Elementlerine ayırmak yoluyla sözcükleri gerçekten de daha iyi anlayabilir ve daha kolay hatırlayabilirsiniz. Özgüven yükselir, daha önce hiç bilmediğiniz sözlerle karşılaştığınızda kendinizi rahat hissedersiniz.

Etimoloji sayesinde kanıksadığımız sözlerin de kökenini sorgular, eğlenceli bir detektiflik oyunu gibi onu deşifre etmek istersiniz. Öykülerini öğrendiğinizde de hoş bir doyum duygusu yaşarsınız. Almancada 1.tekil kişiyi anlatan "ich bin"deki "bin" ile Türkçedeki "ben" bir zamanlar aynı kökü paylaşıyor olabilir mi diye düşünürsünüz.

Türkçe gün adlarının kökenini öğrendiğimde de çok şaşırdım. Farsçada Şanbe gün, Çaharşanbe ise haftanın "dördüncü+günü" anlamına geliyor ama Türkçeye Çarşamba olarak alıntılanmış. Perşembe ise Farsçada "panç+şanbe" yani haftanın "beşinci+günü" demekmiş. Cuma "cem" yani toplanma günü, Pazar ise alış-veriş günü.

İranlılar haftanın günlerini Pazar'dan saydıklarından Çarşamba dördüncü, Perşembe beşinci gün oluyordu. Peki iyi de, bizimkiler neden gün adlarını kendi dili olan Türkçede türetmemiş de İran'dan ödünçlemiş ki? Daha önce Türkçede günlerin adı yok muydu acaba? Gel de şimdi merak etme!

Gurbetçi çocuğu kimliğiyle atalarımın dili olan Türkçeyi daha iyi öğrenmek istiyordum ancak 1970'lerde olanaklar çok kısıtlıydı. Elimde İngilizce ve Almanca kökenbilim sözlükleri vardı ama Türkçe kaynak sorunu korkunç büyüktü. Tek kaynağım Bünde Westfalen şehir kütüphanesiydi, orada da Türkçe sözlerin kökeni hakkında bir tek yayın yoktu.

Sözcüklerle oynuyor, kendimce akıl yürütmeye çalışıyordum ama sonuçlardan emin olamıyordum. Derken, 1982 yılında Koblenz'de Türkolog W. Singer ile tanıştım ve altın madeni bulmuş gibi oldum. Ondan dillerin tarihi ile sözcük kökenlerini incelemede uygulanan bilimsel yöntemler hakkında değerli bilgiler edindim.

Çocukken "tornistan" kelimesini duyduğumda aklıma Pakistan, Afganistan gibi bir ülke adı geliyordu ama bir anlam da veremiyordum. Sonundaki -istan ekinden dolayı kulağa Farsçaymış gibi gelse de tornistanın aslında İngilizce bir gemicilik terimi olduğunu öğrendiğimde çok şaşırmıştım.

Kökensel açılımı şöyle:

İngilizcede Turn: Dönmek

İngilizcede Astern: Geminin kıç tarafı

İngilizcede Turn Astern: Geminin kıç yönünde geri geri ilerlemesi

Türkçede tam olarak ne anlama geldiğini ilk duyduğumuzda sözcüğün kendisinden tanıyamayız. Buna göre tornistanın başka bir dilden kök almış ve bağlam içinde öğrenme yoluyla ödünçlenip, dilde yerleşmiş olabileceğinden kuşkulanırsınız.

Bu kuşkunun yanıtı vermek için, akla gelebilecek dilleri kök verme olasılıkları bakımından karşılaştırırsınız. Sonuçta doyurucu olduğunu düşündüğünüz bir yanıt elde etmenin mutluluğunu yaşarsınız.

Etimoloji Dil öğrenmeye Yardımcı Olur Mu?
11
25
Görüşünü yaz
11Kız Görüşü
25Erkek Görüşü
Kapat

En İyi Erkek Görüşleri

  • Ütü-Masası
    Azıcık etimolojiye ilgi duyan bir insan bilmediği kelimelerin anlamlarını dahi öğrenebilir.

    Mesela ''hakem'' kelimesini ele alalım. ''hkm'' harflerinden oluşur ve ''hüküm'' ile anlamına gelir. Hükmeden kişiye ''hâkim'', hükmedilen kişiye ''mahkûm'', hükmün gerçekleştiği yere ise ''mahkeme'' denir. Dikkat ederseniz hepsi aynı kökten gelir.

    ''Haml'' kelimesini ele alalım. ''Hamil'' kelimesi ''yüklü'' anlamına gelir. Gebe kadınlar içi kullanılan ''hamile'' ifadesi de aynı köktendir. ''Hamal'' da yükleme işini yapan işçiler için kullanılır. ''Hamallık etmek'' denir mesela. Bunun gibi.

    ''Cerh'' demek ''yaralamak'' demek ve ''cerrah'' da aynı kökten gelir. Zira cerrahlar da hastayı bıçakla keserler.

    ''Ktl'' kökü, ''katletmek'' bir kimseyi kasıtlı öldürmek. Yapan kişiye ''katil'', yapılan katledilen kişiye ise ''maktul'' denir. Kökler yine aynı.

    Tabii Türkçede en çok Arapça kökenli kelime olduğu için daha çok bu yönde işimize yarıyor. Ama Farsça için de kullanılabilir. Yine sonu ''yon'' ile biten kelimelerin de neredeyse tamamı Fransızcadan geçmiştir.

    Etimoloji, dil bilgisini artıran hatta dil öğrenmeyi kolaylaştıran güzel bir uğraştır.
    Görüş hala geçerli mi?
  • karsiyakaliali
    Bilgilendirmeniz için teşekkürler. Günlerin adının Farsça olduğunu biliyordum. Hafta sözcüğü de heft yani yedi rakkamindan geliyor. Öğrendiğimde çok şaşırdığım da pasta sözcüğü oldu. Italyanca da ekmek haricindeki bütün un mamullerine pasta deniyor. Tarihteki meşhur Mari Antoinette için söylediği iddia edilen "ekmek bulamayan pasta yesin" sözcüğü bildiğimiz pastayı kastetmiyor. Kadının günahını almışız.
    Görüş hala geçerli mi?
    • Sevgili @karsiyakaliali harika katkılar için çok teşekkür ediyorum.
      Yazılarıma bu tür "içerik zenginleştirici" katkılar almak beni daha çok paylaşımda bulunmaya motive ediyor.
      Anlattıklarınız kısa, öz ve çok yerinde. Farsça bir Hint Avrupa dil ailesi üyesi olduğundan, Hefte > Hafta sözcünün diğer diller ile bağını izleme olanağımız var.
      Örneğin 7 sayısı:
      - Yunancada Efta
      - Latincede Septem (Heftem>Hefte - bkz S>H ile P>F dönüşüm ilkesi)
      - Sanskritçede ise Sapta

    • Biraz farklı biz kelime olacak fakat bir paylaşım daha yapmak geldi içimden:
      Arapça sandığımız her söz Arapça olmayabilir. Örneğin "Harf" sözü tüm kaynaklarda Arapça verilse de kökeni esasen Proto-Hint Avrupaca olmalı.
      Şöyle ki, sözcüğün ana anlamı çizmek, kazımak, yüzeyde yara oluşması vb
      Proto-Hint Avrupaca: Sgraba
      Latince: Scribere
      Yunanca: Grapho
      Büyük olasılıkla Yunan antikitesinin çevirileri ile önce Aramcaya ardından Süryaniceye Hāraph olarak geçti ve Harf biçiminde Arapçaya yerleşti.

      İşin ilginç yanı, Türkçedeki "YARA" sözüne pek çok sözlük tutarlı açıklama getirmekte zorlanırken, hatta yara ile yarılma, yarık ilişkisi kurulurken, Proto-Hint Avrupaca Sgraba sözünden kök alma olasılığına değinilmemiş.
      Yara sözünün köküne karşılık olarak Proto Altayca'da SıYARbA sözü yapılandırılmış.
      Sgraba ile Sıyarba ilginç bir benzerlik ortaya koymakta.
      Tekrar teşekkürler

Diğer Görüşler İçin Aşağı Kaydır

Kızlar & Erkekler Ne Diyor?

1123
  • Rosamen
    Harikasınız, ellerinize sağlık. Oturduğum yerden, durup dururken bir şeyler öğrenmek kadar keyif verici bir şey yok benim için. ^^
    Sayenizde bir şeyler öğrendim. Ben de merak edip araştıranlardanım kelimeleri ama bir süre sonra işin içinden çıkamıyorum... Hatta bunun için nir defter bile tutuyorum ama bıraktım yazmayı. Hem öğrenmek istiyorum hem de kayıt tutamıyorum çünkü çok ayrıntıcıyımdır. Böyle olunca da takdir edersiniz ki biraz havada kalıyor... ^^
    • Sevgili @Rosamen, not tutmak kesinlikle çok iyi olmuş. Aldığınız notları araştırırken takıldığınız noktada dinlenmeye bırakın. Aradan birkaç gün ya da hafta geçsin, notları yeniden açıp kurcalayın aklınızı yeni çözümlemeler gelecektir.
      Çabalarınıza ışık tutması ve işlerinizi kolaylaştırması dileğiyle bir paylaşımda bulunmak isterim. Bakınız, normalde Anadolu Türkçesinde c, f, h, j, l, m, n, p, r, ş, v, z sesleri ile sözcük başlamaz. Kural dışılık çok kısıtlıdır. Dolayısıyla, bu seslerle başlayan kelimelerle karşılaştığınızda bunların Türkçe olmadığını varsayabilirsiniz. Bu sesler için birer örnek vereyim: cam, fıkra, harika, liman, merhaba, naylon, poşet, rozet, şamdan, vazo ve son olarak zaman. Örneklerde verdiğim sözlerin hiç biri Türkçe değildir. Ayrıca ünlü dilci Sevan Nişanyan'ın değerli on line etimoloji sözlüğünden yararlanabilirsiniz: https://www.nisanyansozluk.com

    • Köşe yazılarımın çoğunu https://medyagunlugu.com/yazar/halil-ocakli adresinde bulabilirsiniz.

  • yarakim
    Sayılara verdiğimiz isimler bu anlamda çok güzel örnek teşkil ediyor. Tamamen Türkçe olan sayılarımızın bir kaçını duymak ister misiniz?
    1-bir - pir - pır - pıırr ( serçe parmağı, serçenin kanat çırpış sesi, ayrıca neden serçe parmağı dendiği başka bir araştırma konusu)
    2- iki - eki ( bir denen parmağın eki konumunda olduğu için eki, iki denmiştir)
    3 - üç - uç ( en azından klasik Türk el yapısında orta parmak uzun ve uç parmak olduğu için uç, üç..)
    4 - dört - dürt ( dürtme eylemi için kullanılan parmak)
    5 - beş - baş ( adı üstünde baştaki güçlü parmak, baş, beş)

    Diğer sayıların türeme şekli hakkında bilgim olmadığı için şimdilik bu kadar.. Fakat aynı mantıkla diğer sayılar da türetilmiştir.

    Güzel bencenize acizane katkıda bulunmak istedim :))
    • Sevgili @yarakim, öncelikle katkınız için teşekkür ediyorum.
      Sayıların kökeni konusu derin dil detektifliği isteyen zorlu başlıklardan birdir ve siz bu konuya değinmişsiniz.
      Bazı toplumların dilinde sayılar gelişmemiş, bunun yerine "az" ve "çok", başka bazı dillerde ise yalnızca "bir" ve "çok" sözleri türemiş.
      Sümerler 6'lı bir sistem geliştirmeyi akıl etmiş. Saatlerdeki 60 dakika ve 60 saniye birimleme sistemini Sümerler'e borçluyuz.
      Sayıların kökeninin toplayıcı-avcı kabile yaşantısına kadar geriye gittiğini, tarımın bulunuşu ve ticaretin gelişmesiyle birlikte sayıların yaşamın içindeki yerini pekiştirdiğini varsayabiliriz.
      Dolayısıyla tarım devrimi bile desek, neredeyse 10 bin yıl geriye gidebilecek etimolojik bir yapılandırmanın neredeyse olanaksız olduğuna inanan dilcilerdenim.
      Parmaklar ilgili olduğuna kesin gözüyle bakabiliyor olsak da sayıların tekil kökeni gizemini korumaya devam edecek gibi.

    • yarakim

      Teşekkür ediyorum. Sayılar, dediğiniz gibi temel ve ilk kelimeler olabilir.
      Ben ingilizce yahut Arapça açısından değil, Türkçe olarak yaklaşmak istedim

  • SwordOfDemocles
    Günlerle ilgili ben de bir ilave yapayım
    Salı Arapçada salis yani üçüncü kelimesinden gelir.
    • Sevgili @SwordOfDemocles,
      Haklısınız, nasıl olmuşsa Salı sözünü Türkçeye Arapçadan ödünçlemişiz.
      Türkiye'de bilinen Telat, Talet ve Talat erkek adları, S>T dönüşümüyle yerelleşmiştir. Sözün aslı Salas'tır ve üçlü anlamına gelir. Etiyopya'nın ünlü sultanı Haile Selassie esasen Kutsal Üçleme demektir.
      Ayrıca hat sanatındaki bir yazı türüne, ağız genişliği 3 mm olan bir kamış kalemle yazıldığı için 'sülüs' deniyor. Tüm bunlar, sizin de değindiğiniz gibi, Salı sözünün "üçüncü" anlamına geldiğini destekliyor.
      Katkınız için tekrar teşekkür ediyorum.

    • Ben Talat isminin Salat (dua) kelimesinin fonetik değişimiyle türkçeye geçtiğini biliyordum ama hangisi doğru acaba?

    • Söylediğiniz bana da makul geliyor ancak kuşkuyu elden bırakmamak gerekir. Nişanyan "Adlar Sözlüğünde" bu adın 20'den fazla türevini veriyor ki, çoğu Salat sözünden kök almış gibi durmuyor. Anlamını ise hem Salat hem de Salassie'den ayrık olarak şöyle vermiş:
      Ar.: Talat 1. belirme, yüz gösterme, 2. turfanda ürün

  • Soulforged
    Bir de aynı aileden geldikleri için İngilizce-Farsça arasında büyük benzerlikler var…


    Aklıma gelen ilk örnek soup-zup
    Yine coğrafi etki ile Türkçe ile de iç içe çorba-şurba…


    Birde küçültme eki olan -çe
    Bağ-bağçe (bağçe)
    Bademcan Patlıcan


    Ama sevmem Farsçayı… birtakım kötü anılar…
  • masumgunahkar
    Illa ki faydasi olur tabi ama en onemli dil ogrenme yolu surekli tekrar ve pratik yapmaktir
  • mmsaci
    Bir de kendi dilimizi bilmek konusu var. Bazıları yabancı dil öğrendikten sonra Türkçeyi o öğrendiği dilin kalıplarına sokmaya çalışıyor...
  • Songül56
    Benim pek ilgimi çekmiyor ama bilginin zararı olmaz.
  • enest001
    dişlin kökenini öğrenirsen o dili öğrenmende kolay olur tabiki
  • KədiGülü
    Yardımcı olur.
  • Idonthaveamembername
    Çok faydalı bir yazı elinize sağlık
  • IAmarPresterAen
    Kesinlikle yardımcı kuvvet olur
  • DeathlessMonk
    Olur tabii ben faydasını gördüm
  • Bizden_Söylemesi
    Güzel bir paylaşım olmuş teşekkür ederim
  • cagınkaraman
    Evet doğru
  • Ben_arıza
    Evet
  • McLareN558
    Vayy be enteresan
  • kübiicim
    Çahar ve çaharşanbe kürtçede var
    • Sevgili @kubiicim, Kürtçe, Hint-Avrupa büyük dil ailesinin Batı Pers dilleri grubunda yer alan bir dildir ve bu yüzden günümüzdeki İran dilleri ile yapı ve söz varlığı benzerliklerine sahiptir. Ben Kürtçe bilmiyorum fakat şu karşılaştırmalı listeyi ilginç buluyorum: https://eksisozluk.com/img/5tvk5kei

  • GelPcPcc
    Bağlantı kurmak biraz değişik geldi ama olur gibi
  • princessa_963
    Evet
  • Ghostshooterr
    İlgilenmiyorum etimonoliji ile
  • yorgunyalniz
    Güzel bilgi elinize sağlık.
  • doanylmz
    Olabilir neden olmasın :)
  • köklemeyisever
    olabılır paylasımın gayet guzel emegıne saglık
  • Kayserilidipleyiciii
    Emegine saglik harika paylasim
  • Kralbenimm_1
    Bağlantı kurabiliyorsan tabi ki faydalı olur
  • İzmirleee3535
    bence olur neden olmasın
  • Alfa80
    Hımmm imiş
  • ÇiçekSaçlıKız05
    Çok garip bir dil
  • cokıyıbırı07
    iyimişşşşş
  • Gizli Üye
    Zannetmiyorum ben.
  • Gizli Üye
    Güzel yazı olmuş
  • Gizli Üye
    kesinlikle evet
  • Gizli Üye
    Evet olabilir
  • Gizli Üye
    Sütlaç>>> sütlü aş
YÜKLENİYOR...