Biyolojik Alın Yazımız Olan Genleri Türkiye'nin En İyi Hocalarından Biri Olan Prof. Dr. Haydar Bağış İle Konuştuk

Bugün yine oldukça ilgi çeken ve gündemde olan bir konuyu, biyolojik alın yazımız olan genler ve DNA konusunu, yine alanında en iyilerinden olan sevgili Adıyaman Üniversitesi tıp Fakültesi Tıbbi Genetik Ana Bilim Dalı Başkanı Prof. Dr Haydar Bağış hocamızla konuşacağız.

Adıyaman Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Genetik Ana Bilim Dalı Başkanı Prof. Dr Haydar Bağış

Hoca'mızın kariyeri başarılar ve ödüllerle dolu. Ancak bir an önce söyleşiye geçmek istediğim için yazımın sonunda yazacağım internet sitesinden gerekli bilgileri zaten alabileceğinizi belirtmek isterim. Sadece iki adet TÜBİTAK MAM Proje Başarı Ödülü aldı desem, parlak kariyerin kapı aralığında sızan ufak bir ışığı görebilirsiniz diye düşünüyorum.

Haydi başlayalım.. :)

Sevgili hocam çok klasik ama konuya başlarken sormam gereken bir soru. Genetik nedir? DNA bilgisinin %99.9'u tüm insanlarda aynı. Yani dünyanın hangi ülkesinde yaşarsa yaşasın bu oran insanlık için aynı. Bizi özel kılan ise geriye kalan binde birlik bir farktan kaynaklıyor. Bu derece önemi olan DNA nedir diyerek başlayalım ?

Funda Hanım öncelikle röportaj için çok teşekkür ederim. Güncel sorular sorduğunuz içinde ayrıca kutlarım. Bildiğiniz gibi genetik 21.yüzyılın en önemli bir bilim dalıdır. Doğa, insanlık ve bu evren var olduğu sürece de bu bilim dalı gezegenimize ve diğer gezegende var olmaya ve etkisini göstermeye devam edecektir. İnsan genom projesinden hemen sonra genetik özellikle tıp alanında çok hızlı bir ilerleme göstermiş ve gelinen noktada her türlü hastalıkta genetik testler ve araştırmalar ön plana çıkmıştır.

“Trafik kazasının dışında her hastalığın bir genetik orijini vardır”

O halde ben diyorum ki “Trafik kazasının dışında her hastalığın bir genetik orijini vardır” y

aklaşık 8 milyarlık bir nüfusa sahip bu gezegenimizde yaşayan biz insanların genomik yapıları %99.9'u aynı olup sadece bizi birbirimizden 4 milyonluk bir harf dizisi genom yapısı yönünden ayırmaktadır.

En basit deyişle gen nedir? Kısaca kalıtımın işlevsel birimidir diyebiliriz.
Proteinlerin kimyasal yapısını kodlayan DNA bölgelerine GEN denir.
Genetik bilgi, hücre nükleusu içindeki kromozomlarda bulunan DNA'da taşınmaktadır.
Genom çok hünerli bir kitaptır: Hem kendi fotokopisini çıkarabilir, hem de kendini okuyabilir.

Genom bir canlının tüm DNA’sındaki kalıtımsal şifrelerin tamamıdır.

Sonuç olarak tüm dünyadaki insanların DNA’’ları arasındaki farkın yaklaşık 4 milyon varyant olduğu düşünülmektedir.

"İnsan genom projesini yüzyılın bir projesi olarak görüyorum."

Sevgili hocam 2000 yılında dönemin ABD Bakanı Bill Clinton Beyaz Saray'da yine dönemin İngiltere Başbakanı Tony Bair'in de uydu aracılığıyla katıldığı büyük basın toplantısında İnsan Genom Projesini büyük coşkuyla açıklarken "Tanrı'nın dilini öğrendik" diyordu ve insanın genetik şifresinin çözülmesini, büyük astronom, fizikçi Galilei'nin buluşlarıyla eşdeğer gördüğünü söylüyordu. İnsan Genom Projesi için Blair ‘‘Bu, 21'inci yüzyılın ilk dev teknolojik zaferi’’ diye konuştu. O günden bugüne hangi gelişmeler yaşandı. Hangi noktadayız?
Ben insan genom projesini yüzyılın bir projesi olarak görüyorum. Projenin sonuçları tüm bilim camiasında infial uyandırdı ve dünyanın en önemli ve saygın dergileri olan Nature (409:860-921,15.02.2001) ve Science (291:1304-1351,16.02.2001) dergilerinde birer gün arayla yayınlanıp bu dergilere kapak oldu.

2001 yılından günümüze kadar proje sonuçlarından elde edilen veriler doğrultusunda her alanda çok çeşitli ilerlemeler olmuştur. Gelinen nokta, 10 yılda dizisi çıkartılan insan genomu şu anda 1 ay gibi kısa bir zaman diliminde yaklaşık $1.000 dolara mal olmaktadır.

Projenin sonuçları tıp, tarım ve hayvancılıkta rutin bazı uygulamalara girmiş olup en çok da tıp

alanında kullanılmaktadır.

Bazıları;
-- Genom bilgisinden yararlanarak, kişiye özel ilaç ve aşı geliştirilmesi, hastalık yatkınlığının ve ilaçlara olan duyarlılığının belirlenmesi.

--Elde edilen genom bilgilerinin kötü amaçlar için kullanılmaması, ayrımcılığa neden olmaması için, etik, sosyal ve yasal düzenlemelerin oluşturulması.

--"Genetik bilgiler"in, "Adli Tıp"ta kimlik teşhisi ve babalık testlerinde kullanılması.

--Yenilen gıdaların kalitesini belirlemede de yine bu genom bilgisinden istifade edilebilecektir.
Hastalıklara, zararlı böceklere, kuraklığa ve tuzluluğa dirençli bitki türleri geliştirmek. Daha sağlıklı, daha verimli ve hastalıklara dirençli çiftlik hayvanları elde etmek.

Öjeni kısaca, insan soyunun genetik yardımıyla geliştirilmesini, insanın istenmeyen niteliklerin düzeltilmesini amaçlayan bilim dalıdır.

2. Dünya Savaşı sırasında ırkçı ve faşist Lider Hitler’in emri ile birçok insan katledilerek saf ve kaliteli Alman ırkı yaratılmaya çalışılmıştır. İnsanları bazı genetik özelliklerine göre ayırarak toplumu ıslah etme anlayışı, bir başka tanımla üstün ırk kurma
saplantısı 20. yüzyılda milyonlarca insanın ölümü ile sonuçlanmıştır. İnsan genomuyla ilgili bilgilerin yine insan türünü iyileştirme gerekçesiyle kullanılabileceği düşüncesi ciddi bir endişe kaynağı olmuştur.

Hocam biz Türkler kendimizi her zaman farklı görüyoruz. Daha insancıl. Vicdanlı. Daha duygusal ve bizim bazı konularda beynimiz farklı çalışıyor. Türklerin genetiği farklı mı? Bu konuda bir araştırma var mı?

Bu soruya yanıt vermek çok kolay değil ama sekiz milyarlık dünya nüfusuna baktığımızda hepimiz genom bakımdan %99.9 oranında aynıyız. Genom bakımından aramızdaki farklılık 4 milyon harf dizisinden oluşmaktadır. Bu şu demek oluyor ki hepimiz her yönden birbirimizden farklıyız.

Bilindiği gibi her şey anne rahminde başlıyor ve annenin yediği yemek, içtiği her türlü içecek ve soluduğu temiz veya kirli hava doğacak bebeğin epigenetik hafızasını oluşturuyor. Böylelikle bebek annesinin ve ebeveynlerinin epigenetik hafızalarını taşıyor.

Bu hafızayla doğan bebeklerin yaşadığı çevre ve kendi genom yapısı ortak olarak çalışmaya devam ediyor. Bu yapıda mizacımızın, kişiliğimizin ve karakterimizin oluşumunda rol oynuyor. Bütün bu kavramların içinde vicdan önemli bir rol oynuyor. “Vicdan her bireyin içinde doğuştan var olur, zamanla kişinin yaşadıklarına bağlı olarak gelişir veya körelir. Vicdanı tanımlamak gerekirse kişiye doğru ve iyi olanı yapmaya yönlendiren içsel güç diyebiliriz.” Bilim adamları, mizacın yüzde 20 ila 60'ının genlerimiz tarafından belirlendiğini tahmin ediyorlar.

"Bir insanı klonlamak, hayvanı klonlamaktan daha kolaydır"

Hocam bir beyanatınızda demişsiniz ki "Bir insanı klonlamak, hayvanı klonlamaktan daha kolay" 'Nasıl yani' demiştim okuyunca. Sahi bu mümkün mü?

Ben 1997 yılından beri hayvan klonlama üzerinde çalışan bir bilim insanıyım. Bunun için TÜBİTAK MAM GMBE bünyesinde Transgen ve Deney Hayvanları Araştırmaları Laboratuvarının 20 yıl sorumluluğunu yapmıştım. Bu laboratuvarda büyük bir ekibin laboratuvar sorumlusu olarak uzun yıllar çalıştım. Bizim ekibimiz 2009 yılında 1 erkek (Efe) ve 2010 yılında ise 4 dişi (Nilüfer, Kiraz, Ece ve Ecem) yerli inek klonladık. Bu klon hayvanlar şu anda yaşıyorlar. Bu klon dişi ineklerin kendilerinin de birçok yavrusu oldu. Yani dişi klon ineklerimiz anne ve erkek klon hayvanımız ise defaten baba oldu. Hala bu klon 5 hayvanımız yaşamlarına konforlu çiftliklerde yaşamaya devam ediyor.

"İnsan klonlamak teknolojik bakımdan hayvan klonlamaktan çok daha kolaydır. Bildiğiniz gibi insan klonlamak tüm dünyada yasaklanmıştır. Ancak dünyanın çeşitli yerlerinde aramızda klon insanların dolaşabileceğini de unutmamak gerekir"

Gelelim insan klonlama meselesine, bu konu daha çok su götürür. Şöyle ki, hayvan klonlamada kullanılan nükleer transfer tekniği memeli yumurtası olan her canlı için yapılabileceğini hala düşünmekteyim. İnsan da bunlardan biridir. Hatta kadın yumurtası mikroskop altında çok daha kolay manipüle edilecek bir yumurtadır.

Bu bakımdan klonlama çalışmalarında memeliler içinde en kolay çalışılacak gamet kadın gametidir. Sonuç olarak insan klonlamak teknolojik bakımdan hayvan klonlamaktan çok daha kolaydır bence. Bildiğiniz gibi insan klonlamak tüm dünyada yasaklanmıştır. Ancak dünyanın çeşitli yerlerinde aramızda klon insanların dolaşabileceğini de unutmamız lazım gerekir.

"Sadece insanlarda değil, istediğiniz her türlü canlıda istediğimiz genetik iyileştirme ve kötüleştirme yapılabilir."

Hocamız Tıp Fakültesi 3. Sınıftaki öğrencilerine ders verirken

Sevgili hocam son olarak iki soruyu birleştirerek sormak istiyorum. Genetik bilimi ile tehlikeli, zararlı bir insan yaratılabilinir mi? Ya da tam tersi Hitler'in de dediği gibi üstün insan yaratılabilinir mi?

Özellikle 21. Yüzyılda genetik bilimi çığır açtı ve önü durdurulamayacak biçimde ışık hızıyla ilerlemeye devam ediyor. Bu ışık hızına diğer bilim dalları ayak uydurmakta çok çok zorluk çekiyor. Ancak bu hıza üreme genetiğindeki çalışmalar kısmen de olsa ayak uydurmaya çalışıyor. Şöyle ki bugün tüp bebek merkezlerinde üretilen insan embriyolarında her türlü genetik hastalığın varlığı veya yokluğu test edilebiliyor.

Şimdi gelinen noktada, Çinli bir araştırmacı yüzyılın teknolojisi olan genom düzenleme teknolojisi yani CRISPR/Cas9 teknolojisi ile ADIS hastalığına neden olan CCR5 genini embriyolarda ortadan kaldırdığını yakın zamanda ADIS hastalığına dirençli 2 kız bebek dünyaya geldiğini duyurmuştu. Bu şu demek oluyor ki embriyo üzerinde veya somatik hücrelerde veya herhangi bir insanda var olan bir genetik iyileştirme olabilecek demektir. Sonuç olarak sorunuz gelince sadece insanlarda değil istediğiniz her türlü canlıda istediğimiz genetik iyileştirme ve kötüleştirme yapabileceğimizdir.

Adıyaman Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıbbi Genetik Ana Bilim Dalı Başkanı Prof.Dr. Haydar Bağış

İnternet sitesi

Twitter

İnstagram

Yaşam ne kadar kötü gözükürse gözüksün, her zaman yapabileceğiniz bir şeyler vardır. Mutlaka başarabileceğiniz bir şeyler vardır. Yaşamın olduğu yerde, umut da vardır.. Stephen Hawking

Sevgiyle..