Ders: İletişim Konu: İletişim Modeller

Bence'm daha çok lise öğrencilerine yönelik olacaktır. Umarım yararlı olabilmişimdir.

► İletişim modelleri kaynak ile hedef arasında mesajların nasıl gidip geldiği ile ilgili ortaya
konan çeşitli görüşlerin oluşturduğu olgulardır.
►Modeller, iletişim uzmanları tarafından, iletişimin tarihsel gelişimi sürecinde, çoğunlukla
kuramsal (teorik) olarak ortaya atılan, genelde kanıtlanmamış varsayımlar olarak da alınabilir.
►İletişim modelleri 1940’lardan sonra geliştirilmiş olsa da bu konudaki ilk çalışmalar M.Ö. 5.
yüzyıla kadar uzanmaktadır

1940'a Kadar İletişim Modelleri

➀ Aristo Modeli

Aristo tarafından geliştirilen modelin temel özelliği, iletişimi doğrusal bir işleyiş süreci
olarak ele almasıdır.
Aristo’ya göre iletişimde beş öge vardır:
● Konuşmacı (ethos)
● Mesaj / Konuşma (logos)
● Ortam
● Dinleyici (pathos)
● Etki

►Konuşmacının ve dinleyicinin zamanları da önemli olduğundan zaman faktörü eklenmiştir.
►Konuşmacının vereceği mesajın zaman faktörü ile ilişkisi vardır.
►Hedef kişiyi ikna etmesi, inandırması gerekir ki bu, etki faktörü ile açıklanır.

➁ Düz / Çizgisel Modeller

Laswell’in İletişim Modeli

► İlk olarak 1948 yılında Harold Laswell tarafından ortaya atılmıştır.
► Bu modele göre iletişim olgusu, çizgisel olarak işleyen bir süreçtir.
► İletişimi başlatan tarafın mesajı tek yönlü olarak göndermesi ile iletişimin var olduğu temeline dayanır.

► Laswell’e göre iletişim olgusu şu sorulara verilen yanıtlarla açıklanabilir:
● Kim?
● Ne söyler?
● Nasıl (hangi kanal ile) söyler?
● Kime söyler?
● Nasıl bir etki ile söyler?
Laswell’in modeli daha sonra kitle iletişim araçlarından verilen haberlerin oluşturulmasında kullanılan 5N+1K kuralına temel oluşturmuştur.

► Bu modelde, mesajlar bir düzlemde kaynaktan bir kanal aracılığı ve belli bir etki ile gider.
► Laswell’in modelinde beşinci öge olan geribildirim (feedback), mesajın nasıl bir etki ile gittiği şekliyle yer alır

Laswell’in İletişim Modeline Braddock’tan Katkı

► Braddock, Laswell’in formülüne "hangi koşullar altında" ve "hangi amaçla" sorularını ekler.
► Braddock’a göre, bir hedef belirleyen ve bu hedefe ileti gönderen, bu ileti gönderimini birtakım koşullar içerisinde yapar.
► Alıcı ise, mesaj kimden gelirse gelsin, her gönderilen iletiyi almaya istekli olmayabilir. Bir ileti alışverişine ancak belli bir amaç doğrultusunda girer

➂ Shannon ve Weaver İletişim Modeli

► İletişimin işleyişini tümüyle teknik açıdan ele alır.
► Enformasyon modeli ya da matematiksel iletişim modeli olarak adlandırılır.
► Telefonla iletişim örneğinden yola çıkılarak, telefonla yapılan iletişimin kapasitesini sorgulamak amaçlanmıştır.

► Telefonun bir ucundan iletilen bilgi diğer uçtaki kişi tarafından ne ölçüde eksiksiz alınmaktadır?

Üç düzeyde ortaya atılan sorulara yanıt ararlar:
● A Düzeyi (Teknik Sorunlar): İletişim araçları simgeleri ne oranda eksiksiz
aktarabilmektedirler?
● B Düzeyi (Anlam Sorunları): İletilen simgeler içerdikleri anlamları ne oranda bir
kesinlikle aktarırlar?
● C Düzeyi (Etkililik Sorunları): Alınan anlam alıcının davranışı üzerinde beklenen
etkiyi ne oranda yapmaktadır?

► Bu sorunsallaştırma düzeyleri tamamen teknik boyutta ele alınmaktadır.
► Shannon ve Weaver’a göre, kaynaktan hedefe tam olarak ulaşamayan ileti, içeriğindeki anlamı hedefe aktaramaz ve beklenen etki oluşmaz.
► Shannon ve Weaver modelinde Laswell’in modelinin aşıldığı bir nokta ise aracın öne çıkarılmasıdır.
► Bu yaklaşımda araç öne çıkarılırken, insan ögesi sabit, edilgen ve bağlamsız olarak ele alınmaktadır.
► İletişimde beklenen etkinin her zaman sağlanamaması insan unsurunda değil, araç ve ortam koşullarından kaynaklanmaktadır.

►Claude Shannon ve Warren Weaver tarafından geliştirilen modelde iletişim eyleminin gerçekleşmesinde çevrenin etkisinin (gürültü) varlığı ortaya atılmıştır.
► Shannon ve Weaver enformasyon akışını etkileyecek etkenleri teknik sorunlarla
ilişkilendirirler ve bunları gürültü olarak adlandırırlar.
► Örneğin, telefon kablolarındaki bir arıza, hava koşulları nedeniyle radyo ses dalgalarının yeterince yayılamaması gürültü olarak adlandırılır.
► Bu modele göre, iletişim süreci çizgisel bir düzlemde gerçekleşmekle birlikte çevreden gelen etkilerin de hesaba katılması gerekmektedir.
► Hiçbir iletişim yalıtılmış, çevrenin etkisinden uzak bir düzlemde gerçekleşemez.

► Mesaj kanal içerisinde ilerlerken olası gürültü unsurlarıyla karşılaşabilmekte; zarar
görmekte ve bu nedenle anlam farklılaşmasına neden olmaktadır.

İnteraktif İletişim Modeller

► Laswell ile Shannon ve Weaver’in düz çizgisel modelleri iletişim alanındaki ilk modeller olarak ortaya çıkmıştır.
► İnteraktif modellerde ise, iletişimin tek taraflı ve düz bir ortamda değil, iki taraflı ve interaktif olarak ve çevresel faktörlerin de etkilediği bir süreç olarak gerçekleştiği kabul edilir.
► Bu modellerde geribildirim (feedback) ögesi eklenmiştir.
► Verilen mesaja tepkinin bilinmesi gerektiği ve bir tepkinin vericiye ulaştığında ise yeniden kodlanarak mesajı etkileyeceği varsayılmıştır.

► Dört modelleme vardır:

● Wilbur Schramm Modeli
● Dance’nin Sarmal Modeli
● Newcomb Modeli
● Westley ve McLean Modeli

➀ Wilbur Schramm Modeli

► Gönderici ve alıcı taraflar kendi deneyim alanlarından yararlanarak karşılıklı olarak
iletişimde bulunurlar.
► Göndericinin kodlayarak göndereceği mesajlar, alıcı tarafından onun deneyimlerine göre açımlanarak alınır ve buna göre geribildirimde bulunur.

► Kodaçımlama sonucu geribildirim ile gönderen ile alıcı
yer değiştirmiş olmaktadır.
► Ancak bu durum, hiçbir zaman alıcının iletişimi başlatan tarafın yerine geçtiği anlamına gelmez. Sadece alıcının pasif olmadığını, aktif bir taraf olduğunu gösterir.

► Osgood tarafından geliştirilen Schramm modelinde gönderici ve alıcı açıkça tanımlanmaz.
► Bunlardan daha ziyade iletinin öne çıktığı dikkat çekmektedir.

➁ Dance’nin Sarmal Modeli

► Bu modele göre, iletişim süreci ileriye yönelik hareket eder ve o anda iletilenin daha sonraki iletişimin yapısını, içeriğini etkileyeceği görüşü savunulur.
► Dance, iletişim sürecinin değişime uğrayan ögeler, ilişkiler ve çevreler içerdiğini belirterek, iletişimin dinamik doğasının altını çizer.
► İletişimin statik değil, dinamik bir süreç olduğunu ve insanın bu süreçte etkin rol aldığını ileri sürer.
► İnsanlar farklı ortamlarda edindikleri deneyim ve bilgileri daha sonra katıldıkları ortamlarda harekete geçirir ve iletişim sürekli genişleyen sarmal bir işleyiş gösterir.

► Sarmal model, iletişim sürecinin farklı yönlerinin zaman içinde nasıl değiştiğini açıklar.
► Örneğin; bir konuşmada aktör ya da taraflar için bilişsel alan sürekli değişir. Taraflar tartışılan konu hakkında diğer tarafın bakış açısı, bilgisi hakkında sürekli yeni enformasyon edinir.

► Sarmal, farklı bireyler için farklı durumlarda farklı biçimlere girer.
► Kimileri için sarmal çok fazla açılır; çünkü konu hakkında daha önceden edinilmiş bilgiye sahiptirler.
► Temel bilgisi az olanlar için sarmal daha az genişler.

► İletişimin sürekli genişleyerek eklemlerle sürmesi
düşüncesi gerçekçi olmadığı yönünde eleştirilmiştir.
► Nitekim gerçek yaşamda iletişim süreçlerinde uzlaşmalar kadar çatışmalar da yaşanmaktadır.
► Dolayısıyla iletişimde ileriye dönük işleyişte kesinti hatta geri dönük işleyiş bile olabilmektedir.

➂ Newcomb Modeli

► Schramm’ın interaktif modeli New Comb tarafından eksik bulunmuş ve çevre faktörü eklenerek geliştirilmiştir.
► Bu modele göre iletişim, iki taraf arasında mesajların gidip geldiği bir olgu ve süreç olması yanında, bu süreci etkileyen, iletişimin etkinliğini azaltan ya da kalitesini düşüren tarafların dışında ancak taraflarla alakalı dış etkenlere de açıktır.
► Özellikle kişilerarası iletişimde bu tür çevresel etkenler, iletişim kopukluğuna neden olmaktadır

► A ve B eşit konumdaki kişilerdir ve aralarında iletişimsel bir ilişki vardır.
► X ise, onların ortamı, ilgilendikleri konu veya ilişkili oldukları bir kurum ya da birim olabilir.
► A’nın X ile olan ilişkisi, ilgisi değiştiği zaman B ile olan iletişimi de değişir

► Örneğin; Begüm ve Yılmaz aynı kurumda çalışan yakın arkadaşlardır. Yasin ise, hem Begüm'ü hem de Yılmaz'ı seven ve takdir eden bir yöneticidir. Ancak Begüm'ün bir sabah işe geç kalması ve önemli bir toplantı için hazırlanması gereken dosyaları hazırlamaması durumunda Yılmaz işi tek başına çözer. Yılmaz yöneticisi Yasin tarafından ödüllendirilirken, Begüm ise cezalandırılır. Bu durum Begüm ile Yılmaz'ın iletişiminin bozulmasına neden olur.
► Burada önemli olan sistemin sürmesidir. Sistemde rol alanların bir ya da birkaçı arasında geneli etkileyecek bir sorun varsa bu sorun giderilmeli ya da sorunlu birimler sistem dışına atılmalıdır.

➃ Westley ve McLean Modeli

► Newcomb’un ABX üçgeni modeli, Westley ve McLean tarafından kitle iletişim
araçları ile yapılan iletişim modellerine uygulanmıştır.
► Buna göre; gönderilen mesajın tümü alınmaz, seçici olarak alıcı tarafından
algılanır.
► Alıcı; mesajı, gönderildiği kanalların ve çevre faktörlerinin etkisinde kalarak seçici
algılama ile algılar.

► A kişisi C kurumu veya aktörü aracılığıyla B kişisine ileti aktarımı yapar.
► B kişisi geribildirimi C aracılığıyla ya da doğrudan A kişisine iletir.
► İletişim karşılıklı bir süreç olarak etkileşim halinde gerçekleşir.

► Bu modelde C kitle iletişim kurumu
veya bu kurumdaki sorumlu birimdir. A,
iletilerin kaynağı rolündedir. B ise, okur
ya da izleyicidir.
► X’ler parçalanmıştır. İletinin konusunu oluşturan olay, durum, kişi, geribesleme vb. her şey X’tir.

► fBA: Kamunun (B) bir üyesinden esas kaynağa (A) geribeslemesidir.
► fBC: Doğrudan ilişki veya izleyici araştırmaları yoluyla bir izleyici üyesinden iletişim örgüte
iletilen geribeslemedir.
► fCA: İletişimciden savunana geribeslemedir.

► X₃C vs.: kitle iletişim örgütü tarafından X’lerin arasında yapılan gözlemlerin yerine geçer. Örneğin bir muhabirin görgü tanıklığı.

Tamamlayıcı Modeller

● George Gerbner Modeli
● Maletzke ve Jacobson Modelleri

➀ George Gerbner Modeli

► Karmaşık ve girift ilişki süreçlerini açıklama amacına dönük olarak geliştirilmiştir.
► Gönderilen iletinin ne hakkında olduğu sorusunuvsorarak Shannon ve Weaver’in modelinin bir
adım önüne geçer.

► Gerbner bu soru ile iletinin yalnızca ne olduğunu değil, yaşamla ilişkisini de analiz etmeyi önerir.

► Bir mesajın aktarılmasında algılama, alımlama, gönderici ve araç ile ilgili hususların denetimine dikkat çeker.
► Gerbner’in üzerinde durduğu bir başka önemli boyut ise erişimdir.
► Bilgiyi alabilmek için kitle iletişim araçlarına erişmek ön koşuldur.

► Mesajı gönderen bir insan olduğu gibi, onun yerine geçen bir makine de olabilir.
► Mesajı verenin bu mesajı nasıl bir bakış açısıyla, nasıl bir denetimle verdiği üzerinde durulur.
► Mesajı alan açısından, bilgiyi aldıktan sonra onu algılama biçimi önem kazanır.

➁ Maletzke ve Jakobson Modelleri

► Kitle iletişim araçlarının yaygınlık kazanmasıyla model ve kuramlarla ilgili çalışmalar, kitlesel iletişim ile ilgili modellere kaymıştır.
► Bu modeller, bireyler arası iletişimden ziyade, kitle iletişim araçlarının etkileri ile ilgili yapılan "izleyici merkezli" araştırmalara modellik etmiştir

➁Ⓐ Maletzke Modeli

► Mesajı gönderen (kitle iletişim aracı), mesajın etkili şekilde alınması için alıcının özelliklerini dikkate alarak kodlama yapar ve ortamı ona göre hazırlar.

► Mesajın hedefi olan alıcının algılama ve alımlama koşulları önceden araştırılır, mesajın etkili ulaşımı için gerekli ortam yaratılır.

► Modelin ana fikri, kitle iletişimin çok sayıda sosyal ve psikolojik etkenin etkisinde gerçekleştiği; dolayısıyla oldukça karmaşık bir süreç olduğu yönündedir.

► Gönderici ve alıcının içerisinde bulunduğu karmaşık yapıda şu etkenler bulunur:

İletişimcinin Etkenleri
● Kendi hakkındaki imajı,
● Kişilik yapısı,
● İçinde bulunduğu yapı; gruplar vs.
● Toplumsal çevre,
● Siyasal, ekonomik vb. baskılar.

Alıcının Etkenleri
● Kendi hakkındaki imajı,
● Kişilik yapısı / psikolojisi
● Üye olduğu izleyici kitlesi
● Toplumsal çevresi

► Model özünde; gönderici, araç ve alıcı ögeleri üzerine kurulmuştur.
► Bu üçlüde öncelikle vurgu yapılan nokta kitle iletişim aracı ile aracı arasındaki ilişkidir.
► Alıcı, kitle iletişim aracının baskısı ve dayatması altındadır.
► Kitle iletişim aracı ile alıcı arasındaki ilişki her araç için farklı biçimde yansır ve bu
durum alıcının algılamasını etkiler.
► Örneğin; operayı radyodan dinlemekle, televizyondan ya da sahneden canlı
performans olarak izlemek etki açısından farklı olur.

➁ⒷJakobson Modeli

► Bir göstergebilimci olan Jakobson’un geliştirdiği ve geçiş modeli olarak adlandırılan modelinde 6 etmen görülür:
● Gönderici / Kodlayıcı
● Alıcı / Kodaçımlayıcı
● İleti / Mesaj
● Bağlam / Nesne / Gönderge (Context)
● Temas (Kanal)
● Kod

► Jakobson’a göre iletişimin doğrusal işleyişi göndericinin iletiyi alıcıya göndermesi ile başlar.
► Jakobson, mesajların bir bağlam içerisinde gönderildiği görüşünü ileri sürer.
► Bağlamın modele eklenmesiyle model üçgen bir yapıya dönüşür:

● Gönderici ögesi; duygulandırıcılık işlevi ile ilişkilendirilir. İletişimsel edimi başlatmak için diğer ögeleri duygusal olarak etkiler. Örneğin; işinde yükselmek isteyen bir çalışan, amirinin gözüne girmek için performansını yüksek tutmaya çalışır.

● Alıcı ögesi; çağrı işlevi ile ilişkilendirilir. Örneğin; çalışan, işinde ortaya koyduğu başarılarla amirini, kendisini anlamaya çağırır.

● İleti ögesi; şiirsellik işlevi ile ilişkilendirilir. İleti bağlamına göre daha çok veya daha az şiirsel olabilir. Örneğin; liseli bir gencin sevdiği kişiye aşkını ilen ederken kullandığı dil
ile ileri yaşlarda bir kişinin aynı amaçlı iletişiminde anlatı farklılıkları olur.

● Bağlam ögesi; göndergesel işlevle ilişkilendirilir. Örneğin; Fatih Sultan Mehmet bir
bağlam iken, Fatih Sultan Mehmet 29 Mayıs 1453’te İstanbul’u fethetti bir iletidir.
● Temas ögesi; ilişki amaçlı işlevle ilişkilendirilir. Gönderici ve alıcı arasındaki ilişki
amaçlı işlev amaçsal ve ortamsal koşullara göre daha açık ya da kapalı
olabilmektedir.
● Kod ögesi; üstdilsel işlevle ilişkilendirilir. Örneğin; kurumuş yapraklar süpürülür ve çöpe
atılır. Ama genç bir kızın anı defterinin sayfaları arasına konulmuş kuru bir yaprağa
başka anlamlar yüklenmiştir.

Umarım yararlı olmuştur. :) Teşekkürler okuduğunu için..