Antik Mısır'da İlk Tek Tanrılı Din Doğuyor: Aton Dini

Firavun III. Amenhotep ölmuş yerine M.Ö. 1353–1336 yılları arasında, 17 yıl hüküm sürecek olan oğlu IV. Amenhotep geçmişti.

Kısa süre sonra güzelliği dillere destan, adının anlamı "güzelden gelen" olan nefertiti ile evlenmiş ve hemen ardından tıpkı kelimei şahadette olduğu gibi "Aton’dan başka Tanrı yoktur, Akhenaton onun elçisidir ve ışığını bize ulaştırır.” Sözleriyle Tek tanrı olarak Aton'u ilan etmiş ve diğer tüm tanrıları reddetmişti.
Hemen ardından Adını "Aton'un hizmetkarı" anlamına gelen Akhenaton olarak değiştirmısti.

Bu Antik Mısir'da bir çılgınlıktı çünkü Mısır'ın genel tanrıları bir yana her ailenin hatta her bireyin kendi kisisel tanrısı vardı.
Aton sadece bir uygarlığın değil tüm evrenin tanrısıydı. Antik Mısırlılar için tanrılarınin onlara kötülük yapmıs diger milletlerinde tanrısı olduğu fikri kabul edilebilir değildi.

Diğer taraftan bu tüm Amon ve diger tanrılara adanmış tapınakların kapanması ve rahiplerinin pasifize edilmesi demekti.

Antik Mısır'da ruhban sınıf devletin tüm kararlarına etki edebilecek kadar güçlüydü ve Amon rahipleri Bu yeni dinden oldukça rahatsızdı.

Halk büyük kaygı içerisindeydi. Sadece bir günde tüm tanrılarını yitirmiş ve Antik Mısır'ın geleceği öngürülemeyecek bir bilinmezlik içine girmişti.

Peki Akhenaton'u tek bir tanrı fikrini ortaya atmaya iten sebepler gerçekte neydi?

Günümüzde bu büyük ve radikal devrimin her devlet kararı için fetva alınan Amon rahiplerinin gücünü azaltmak için yapıldığını iddia eden yorumcular olmuşsa da bu iddia gerçek dışıdır çünkü Firavun'un Amon rahiplerinin gücünü azaltmak için tüm Halkı, orduyu ve kurmayları karşısına alıpta kafir damgası yemesinin hiç bir anlamı yoktu.
Amon rahiplerinin Sadece devlet içindeki nufuzlarını kısıtlaması Akhenaton için çok daha tehlikesizdi ki Akhenaton Aton'a inanmasa zaten kendi tanrılarını reddetmezdi.
Çünku Antik çağda ateizm yaygın degildi.

Bir iddiaya göre akhenaton'un dedesi vezir yuya Mısir'ı açlıktan kurtaran Hz. Yusuftan başkası değildi. Yuya'nın kızı Tiye Akhenaton'un babası III Amenhotep ile evliydi.
Dolayısıyla Akhenaton'un Annesi tiye bir hanifti ve tek tanrı inancını Akhenaton'a aşılıyan Bizzat annesi Tiye idi. Bu iddianın kaynaginda ise Vezir yuya'nın krallar vadisine gomülmeye layik görulen tek vezir olmasiyla birlikte onu ilk bulan arkeologun açıklamalarıydı ama Vezir Yuya'nın yaşadığı dönem tevrattaki kronolojiye uymuyordu. Arada en az 400 yıl vardı.
Arkeolog yuya'nin genel görünüş itibariyle Misirli olmadigını ve oldukça yakisıkli oldugunu ifade etmişti.

Kimi tarihçilere göre ise Akhenaton Hz. Musa'nın bizzat kendisiydi. Mısır'ı terkedenler Yahudi köleler değilde Akhenatonun Takipçileriydi. Mısır da o dönem çok gelişmiş bir devlet kayıt sistemi olmasına rağmen tevratta anlatılanların kaydına hiç bir şekilde rastlanılmamıştır. Yani Musa adında bir yahudi lideri tarihsel kayıtlar baz alınırsa hiç bir şekilde yaşamamiştır. Mısır'da bir yahudi isyanının yaşanması ve bunun kaydedilmemiş olma ihtimali gerçeği hiç bir şekilde yansıtmamaktadır.Bir çok tarihçi Tevrattaki yahudi ayaklanmaları ve mısır'dan göç gibi olayların ilham kaynağı olarak Akhenaton döneminde yaşanılanları göstermekte.

O dönemler Antik Mısır'da kaynağından tam emin olamasamda tek tanrı inancına bağlı gizli bir kardeşlik örgütünün olduğu biliniyor.

İngiliz cerrahların arastırmaları sonucu elde edilen bilimsel verilere göre ise Akhenaton temproral lob epilepsisi hastalığından muzdarip olup güneş altında halisünasyonlara maruz kalmış ve tek tanrı inancını geliştirmisti.

Tanrı Aton bir güneş diskiyle sembolize edilip her rölyefte mutlaka Günes diski Aton, Akhenaton ve karısı Nefertiti birlikte betimlenmistir.
Bu kutsal üçlemenin hristiyanlıktakı baba oğul ve kutsal ruh üçlemesinin kaynağı olduğu düşünülmektedir.

Aton dini sevgi barış ve hoşgörü üzerine kurulmuş bir dindir ama Akhenaton Aton tapınağında bir sabah ayininde gücünü yitirmiş olan Amon rahipleri tarafından suikaste uğradıktan sonra her şey değişir.

Suikastten kurtulan Akhenaton'un emriyle Amon heykelleri başta olmak üzere tapınaklardaki tüm diğer tanrıların heykelleri kırılır ve Tanrı Aton sert yüzünü göstermeye başlar. Artık putlara tapmak katiyyen yasaklanmıstır. Akhenaton bu olaydan sonra tarihte bilinen ilk put kırıcısı olarak kayıtlara geçer.
Bazı yorumcular kutsal kitaplardaki put kırma anlatılarının kaynağı olarak bu olayı gösterirler.

Akhenaton suikastten sonra büyük bir kararlılıkla bu yeni dini yaymaya başlar.

Akhenaton'un Tanrısı aton için yazdığı kulaklarınızın aşına olduğu ve Tanrısını tarif ettiği bir siirinı veriyorum.

Tanrı, uludur, birdir, tektir.
Ondan başkası yoktur.
Bir tanedir,
O’dur her varlığı yaratan.
Bir ruhtur Tanrı, görünmeyen bir ruh…
Ta başlangıçta vardı Tanrı.
Tek varlıktı o.
Hiçbir şey yokken o vardı.
Herşeyi o yarattı…
Ezelden beri gelen varlığı,
Ebediyete kadar sürecek.
Gizlidir Tanrı, kimse görmemiştir onu.
İnsanlara ve yarattıklarına sır kalır her zaman…

Aton dininin bazı temel kurallarını aşağıda veriyorum.

1: Yaratılışa yani tüm varlığın tek tanrı Aton tarafından yaratıldığına inanılır.
2: Ruhun varlığına ve ölümden sonrasına inanılir
3: Ölen kişiler için cenaze töreni yapılır
4: Ölen kişi dünyada yaptıklarıyla ödüllendirilir veya cezalandırılır
5: İbadetten önce belirli bir rituelle temizlik yapılır. Aton dininde temizlik çok önemlidir.
6: Cinsel ilişkiden sonra büyük bir temizlik yapılır.
7: Tanrı Aton huzurunda secde edilir
8: Erkekler sünnet edilir ve Aton dininde sünnet hakkı seçkin sınifın elinden alınıp tüm halka verilir.
9: Putlara tapmak kesinlikle yasaktır
10:Dinin gereği hayvan kurban edilir
11:Domuz eti yemek katiyen yasaklanmıştır

Ek olarak Hz. Musa'nin 10 emiri Akhenaton'un tapınak duvarlarınada yazdirdığı yazilarda yer alan ölüler kitabından alınmadır.

Aton dini belirli bir inanan sayısına ulasmiş ve güçlenmekteyken Akhenaton beklenmedik bir şekilde ölür.
Bu ölüm oldukça şüphelidir. Akhenaton çok büyük olasılıkla zehirlenmiştir.
Amon rahipleri Ordu içerisinde oldukça güçlüdür.
Halkın büyük çoğunluğu eski dinine dönmek istemektedir.
İç karışıklıklar had safhadadır.
Antik Mısır bir iç savaş tehlikesiyle karşı karşıyadır.
Aton dininin karizmatik lideri ölmuştür ve aton dini inananları korku, panik ve telaş içerisindedir.

Akhenaton'dan sonra kim olduğu tam olarak tespit edilemeyen Akhenaton'un kızı Meritaton ile evli olan damadı Smenkhkare tahta oturur ama firavunluğu çok kısa surer. Amon rahiplerinin baskısına dayanamayıp kendi Dini aton dinini özgürce yaşamak istediği için tahtı bıraktığı düşünülür.

Tahta çıkacak tek bir varis kalmistır
Antik Mısır'ın günümüzde ki en ünlü firavunu Akhenaton'nun mumyası bulundugu halde kim olduğu bilinmeyen esinden olan oğlu Tutankhaton.
Söylemeden edemeyecegim: Tutankhamon Antik Mısır'ın belkide en silik firavunlarındandır.
Günümüzde bu kadar ünlü olmasının nedeni Antik soyguncular tarafından soyulmamis tek firavun mezarı olarak günümüze ulaşmasıdır.
Tutankhamon'un soygun görmemiş mezarında 5600 küsür eser bulunmustur.

Tutankaton, guzeller güzeli nefertitinin 3. Kızı olan üvey kızkardeşi anekhsenamun ile evlenmiş ve 8 yaşında tahta oturmustur.
Tutankhaton küçük oldugu için Antik mısırı arka planda Aileye çok yakın olan baş danışman Aye yönetmektedir.

Aye oldukça güçlenen ve ordu desteğini de ardına alan Amon rahiplerine iyiden iyiye taviz versede sıkı bir Aton'cudur. Mezarına Akhenaton'un Tanrısı Aton için yazdığı yukarda verdiğim şiirı islemesinden bu apaçık ortadadır.

Amon rahiplerinin yapması gereken artık tek bir şey kalmiştır. Çocuk firavun tutankaton'u kandirmak ve atalarının dinine ikna edip adını Tutankhamon olarak değişmektir.
Kısa surede tutankhamon eski dinine doner ve bir çocuk kraldan beklenilmeyecek kadar iyi yönetir ülkesini.
Amon rahipleri Tutankhamonu hediyelere boğmustur.

Artık Aton dini takipçileri büyük baskı altındadır ve Mısırı terketmekten baska şansları kalmamistır.
Bu tek tanrıli dinin takipçileri misırı terketmiş ve bu dinin öğretileriyle birlikte başka diyarlara göçmuslerdir ve buyük ihtimalle semavi dinlerin önculü bu dinin öğretileri ardılı dinlerle harmanlanmıştır. Yazıyı uzatıp sikıcı hale getirmek istemedigimden bu konuya şimdilik girmiyorum. İnşallah bir başka yazımda bu konuyu ele alacağım.

Ve tutankhamon beklenmedik bir şekilde ölür.
Antik Mısır orduları başkumandanı General Horemheb tarafından öldüruldüğü söylentileri varsa bile asilsızdır. Horemheb'in derdi firavunluk olmayıp din oldugu açık acık ortadadir ki Akhenaton sagken bile bu gunleri öngörüp Amon rahipleriyle iyi iliskiler kurup zaten Amacına ulaşmis, Mısır atalarının dinine dönmüştür.
Bilimsel verilere göre Tutankhamon'un Ölüm nedeni hâlâ bilinmiyor. Bir kazada bacağını kırdıktan sonra yakalandığı ölümcül bir iltihap yüzünden ölmüş olabilir. Veya canını sıtma almış olabilir. Diğer bir ihtimal de kraliyet ailesi arasında sıkça görüldüğü üzere kardeş evliliklerinden kaynaklanan, ölümle sonuçlanan bir genetik rahatsızlığı olması.

18. Hanedandan artık tahta oturacak erkek kalmamıstır. Bir sure Mısırı kimin yonettiğiyle ilgili veriler yoktur. Sonra bilindik olay olur ve tutankhamon'un dul esi hitit kralına bir oğlunu gondermesini ogluyla evlenmek istedigini bu evlilikten sonra oğlunun Mısıra firavun olabilecegini bildiren bir mektup gönderir.

Ne varki hitit kralının oğlu yolda suikaste ugrar ve ardından genç Anekhsenamun da ölür.

General Horemheb'in bu ölümlerde parmağı olabilir çünkü hitit prensinin firavun olması demek Antik Mısır'da hitit tanrılarının çok guçlenmesi demekti ve daha öncede belirttigim gibi Horemhep atalarının tanrılarına oldukça bağlıdır.

Tahta Başdanışman Aye oturur. Aye birkaç yıl sonra ölür ve ardında varis birakmaz.

Artık tahta oturacak tek kişi Antik Mısır Orduları Başkomutanı general horemheb'tir.

Horemheb tahta oturtuktan hemen sonra ilk isi Akhenaton'un babası III Amenhotepten hemen sonraki firavun kendisiymiş gibi ayarlamalar yapıp aradaki tüm kayitları silmek olacaktır çünkü Mısır'ı bir sure etkisi altına alan Aton dini ile ilgili hiç bir iz bırakmak istemez.
Özellikle Akhenaton ile ilgili tüm herşeyi yoketmek için uğrasır hatta Antik Misırda sadece kafirlere reva görülen ve en buyuk ceza olarak kabul edilen " mezarından adını silme" cezasını uygular.
Aşagida gorselini verdiğim dogru duzgün mumyalanmadigı için oldukça kotü durumda olan çürümuş iskeletin,tahrip edilmiş tabutu uzerindeki kraliyet damgaları da göz önunde bulundurulursa akhenaton olduğu kesindir.
Dıger firavunlarla ilgili bildiklerimiz göz önüne alınırsa Akhenaton ile ilgili hiç bir şey bilmiyoruz diyebiliriz.

General Horemheb tam 27 yil hüküm surer ve tuhaf bir şekilde onun da oğlu yoktur.
Horemheb 18. hanedanın son firavunu olarak kabul edilir.
Tahta evlat edindiği 1. Ramses'i varis gosterir ve ölümünün ardindan tahta 19. hanedanin ilk firavunu 1. Ramses gecer. Artık Antik Mısır yeni bir hanedanın yönetimi altındadır.

Not:planlı veya akamedik degeri olması istenen bir yazı olmadıgı için aniden aklima geldi yazdim. Birden fazla akademik makale okumasi sonrası yazilmis yazidir.planlı olmadığı icin kaynak not etmedim. Gecen yil yazmistim. Sadece sunu soyliyim. En az 2 yillik okuma urunudur. Verilen bilgilerden şüphe eden varsa arastirsin.

Metni telefon klavyesiyle yazdığım için ufak tefek imla hataları olabilir hoşgörün lütfen.