Türkiye'deki İlk Otomobil Üretim Tesisi: İstanbul Tophane Ford Fabrikası!

Türkiye'deki İlk Otomobil Fabrikası

Takvimler 1925 yılını göstermektedir. Ford Motor İndustries firmasının İngiltere merkezli Ford Britain şirketi farklı ülkelere liman şehirlerine otomobil montaj tesisleri kurarak bölgesel satışlardaki kar marjını artırmak ve müşteriye daha hızlı ulaşmak mümkün olabilirdi. Bu fikir çerçevesinde dünyanın farklı yerlerinde toplamda 26 adet Ford montaj tesisi kurulmuştu. Türkiye'de de Ford Motor Company Exports İstanbul adıyla bir şirket kuruluşu yapılarak bir otomobil montaj tesisi kurmak için hükümetten yazılı izin talebinde bulunurlar.

Firmaya Tophane rıhtımının hemen yanında bulunan ve artık kullanılmayan eski Tophane kışlası arazisinin kiralama yoluyla yıllık 18.000 ABD doları (bu rakamın bugünkü karşılığı yakşaşık yarım milyon dolar eder) tahsis edilmesi sağlandı.

Türkiye'deki İlk Serbest Bölge

Ford firması Türkiye'de sağlayacağı istihdama karşılık vergi avantajları sağlanması için Türk hükümetine baş vurdu. 1929 yılında çıkarılan kanun Tophane Ford fabrikasına 25 yıl süreyle ithalat ve ihracat vergileriyle harçlarda büyük ölçüde indirimler ve muafiyetler sağlamıştı. Bu kanun bir bakıma Türkiye'nin ilk serbest ticaret bölgesinin kurulması manasına geliyordu aslında.

Fabrika'da çalışacak personelin %75'i Türk olacaktı. 1929 yılında ilk üretime başlandığında 300 montaj işçisi, 100 de memur, müstahdem vs olmak üzere 400 Türk, 86 da Amerikalı ve İngiliz mühendis ve yönetici olmak üzere toplamda 486 kişi Ford fabrikasında çalışıyordu ki bu o zamanki Türkiye için çok büyük bir istihdam rakamıydı.

Kendi Teknolojisini Getiren Fabrika

Ford firması için seri üretim çok önemliydi. 1920'li yıllara Türkiye'de sağlıklı ve düzenli bir elektrik üretim ve dağıtım sistemi yoktu. Hatta yaşı müsait olanlar bilirler, Türkiye'de elektrik şebekesi ve üretim sisteminin bir düzene girmesi ve elektrik kesintilerinden kurtulmamız 1980'lerin sonlarında ancak gerçekleşebilmiştir. Fabrika sürekli elektrik ihtiyacını karşılamak için Ford firmasının kendi bünyesinde ürettirdiği benzinle çalışan elektrik jeneratörlerini getirip kurdu. İhtiyacı olan benzini de yine kendi gemileriyle getiriyorlardı.

Fabrika arazisi içinde ayrıca bir de hidrofor sistemi kurularak bütün binalara ve arazinin her yanına düzenli ve sabit basınçla temiz su taşınması da sağlanmıştı. Fabrika içinde tıpkı Detroit Ford fabrikalarında olduğu gibi konveyörler, vinçler, havadan ve yerden taşıma imkanı sağlayan sistemler kurulmuştu. Ciddi manada seri otomobil üretimi yapacak bir teknolojik donanım kurulmuştu.

Fabrika Üretime Başlıyor, Dünya Ekonomik Krizi Patlıyor

1925-1929 yılları arasında üretim tesisinin teknoloji transferi yapılmış, gerek altyapı gerek stok, üretim ve sevkiyat alanları çalışmaya hazır hale getirilmişti. 1929 yılının Temmuz ayında üretime geçen Tophane Ford fabrikası Ford A ve Ford T modellerinin üretimini gerçekleştirecekti.

Amerikalı ve İngiliz mühendis ve yöneticilerle beraber toplamda 500'e yakın çalışanın olduğu fabrika 2 vardiya tam kapasiteyle çalıştığında günlük 150 adet Ford A model araba üretebilecek yapıdaydı. O dönemde Amerika'da başlayan ve dünyaya yayılmakta olan bir ekonomik kriz söz konusuydu ve fabrika tek vardiya, günlük 80 otomobil üretecek şekilde çalışmaya başladı. 24 ekim 1929'da kara perşembe olarak adlandırılan krizin en ağır noktasına ulaşmasıyla beraber Tophane Ford fabrikası da daralan satışlara bağlı olarak üretim kapasitesini günlük 35 arabaya düşürdü. 1930 yılında çalışan sayısı 200'e düşürüldü.

Düşük Kapasite ve Zarar Eden Fabrika

1929 ekonomik krizinin dünya piyasalarına ve ekonomisine olan etkileri 1939 yılına kadar devam etmişti. Bu esnada Tophane Ford fabrikası üretim kapasitesinin gittikçe düşürdü ve en son 1934 yılında üretimi durdurma kararı aldıklarında personel sayısı 100'ün altına ve günlük üretim sayısı da 15 arabaya düşmüştü.

Fabrikanın toplam zararı 1 milyon doları geçmişti. Yapılan yatırımın maliyetlerini amorti edecek kadar bile iş hacmi oluşturulamamıştı. 1934 yılından sonra Ford Motors Export Company İstanbul firması varlığını 1944 yılına kadar devam ettirmekle beraber herhangi bir üretim yapmayıp sadece idari olarak çalışan 10-15 kişi ve bir o kadar da güvenlik amaçlı çalışan bekçi kalmıştı.

2. Dünya Savaşı Yılları

1939 yılında başlayan 2. dünya savaşı Amerikan ekonomisine büyük hareket getirmişti. Avrupada birçok ülke birbiriyle savaşırken Amerika ise otomobil fabrikalarını savaş fabrikalarına dönüştürüp inanılmaz paralar kazanıyordu. Öyle ki 2. dünya savaşında Sovyetler Birliğinin kullandığı savaş araç ve ekipmanlarıyla silah ve mühimmatlarının bile %65'ini Amerikan savaş endüstrisi satıyordu.

Neden İstanbul Ford Fabrikası ve Türkiye bu nimetlerden faydalanmadı sorusunun cevabı ise şuradaydı: Türkiye savaşta ne Abd-İngiltere ekseninin, ne Almanya-Japonya ekseninin, ne de doğu bloku diyebileceğimiz komünist blokun içinde yer almayı tarafsız kalmayı seçmişti.

Bu durumda Türkiye bir "Müttefik Ülke" değildi. Müttefik ülke olmadığı için de Amerikan hükümeti Türkiye'de savaş sanayi kurulmasına karşı çıktı, Ford fabrikası kapalı tutuldu. 1944 yılına gelindiğinde artık Avrupa'da Almanların yenileceği kesinleşmiş, savaşın biteceği görülmüştü. Müttefik ülke olmayan Türkiye'deki Ford Motors Exports Tophane fabrikasının iflası verilerek tamamen kapatıldı ve bir devir kapanmış oldu.

Türkiye'de Üretilen Ford Model A

Detroit'te Ford Motors fabrikalarında 1927 yılında ilk defa üretime giren Model A 3.3 litrelik önden motorlu ve arkadan itişli bir otomobildi. 2 kapılı ve 4 kapılı Sedan, 2 ve 4 kapılı soft top cabrio, 2 kapılı hard top ve Soft top coupe/cabrio, ve kamyonet modelleri olan Ford A Türkiye'de sadece 4 kapılı sedan modelinin üretimini yapmıştı.

3 ileri ve bir geri vitesli Ford A 40 beygir gücünde, 6 silindirli bir motora sahipken Türkiye de dahil Avrupa üretimlerinde 2043 CC hacminde, 28 beygir gücüne sahip bir motorla üretilip satılmıştı.