2 ay

Türkiye'deki İlk Otomobil Üretim Tesisi: İstanbul Tophane Ford Fabrikası!

tastycock

Türkiye'deki İlk Otomobil Fabrikası

1929da Ford İstanbul kabrikasının açılışından sonra çalışanların çekildiği hatıra fotoğrafı
1929'da Ford İstanbul kabrikasının açılışından sonra çalışanların çekildiği hatıra fotoğrafı

Takvimler 1925 yılını göstermektedir. Ford Motor İndustries firmasının İngiltere merkezli Ford Britain şirketi farklı ülkelere liman şehirlerine otomobil montaj tesisleri kurarak bölgesel satışlardaki kar marjını artırmak ve müşteriye daha hızlı ulaşmak mümkün olabilirdi. Bu fikir çerçevesinde dünyanın farklı yerlerinde toplamda 26 adet Ford montaj tesisi kurulmuştu. Türkiye'de de Ford Motor Company Exports İstanbul adıyla bir şirket kuruluşu yapılarak bir otomobil montaj tesisi kurmak için hükümetten yazılı izin talebinde bulunurlar.

Forda kiralanan Tophane kışlası 1864de geçirdiği yangından sonra kullanılmayıp atıl vaziyette kalmıştı
Ford'a kiralanan Tophane kışlası 1864'de geçirdiği yangından sonra kullanılmayıp atıl vaziyette kalmıştı

Firmaya Tophane rıhtımının hemen yanında bulunan ve artık kullanılmayan eski Tophane kışlası arazisinin kiralama yoluyla yıllık 18.000 ABD doları (bu rakamın bugünkü karşılığı yakşaşık yarım milyon dolar eder) tahsis edilmesi sağlandı.

Türkiye'deki İlk Serbest Bölge

ABD dışındaki Ford fabrikalarından birinde arabaların kaportası üretim halinde
ABD dışındaki Ford fabrikalarından birinde arabaların kaportası üretim halinde

Ford firması Türkiye'de sağlayacağı istihdama karşılık vergi avantajları sağlanması için Türk hükümetine baş vurdu. 1929 yılında çıkarılan kanun Tophane Ford fabrikasına 25 yıl süreyle ithalat ve ihracat vergileriyle harçlarda büyük ölçüde indirimler ve muafiyetler sağlamıştı. Bu kanun bir bakıma Türkiye'nin ilk serbest ticaret bölgesinin kurulması manasına geliyordu aslında.

Tophane rıhtımı ve hemen yanındaki Ford fabrikası
Tophane rıhtımı ve hemen yanındaki Ford fabrikası

Fabrika'da çalışacak personelin %75'i Türk olacaktı. 1929 yılında ilk üretime başlandığında 300 montaj işçisi, 100 de memur, müstahdem vs olmak üzere 400 Türk, 86 da Amerikalı ve İngiliz mühendis ve yönetici olmak üzere toplamda 486 kişi Ford fabrikasında çalışıyordu ki bu o zamanki Türkiye için çok büyük bir istihdam rakamıydı.

Kendi Teknolojisini Getiren Fabrika

Tophane Ford fabrikasının krokisi
Tophane Ford fabrikasının krokisi

Ford firması için seri üretim çok önemliydi. 1920'li yıllara Türkiye'de sağlıklı ve düzenli bir elektrik üretim ve dağıtım sistemi yoktu. Hatta yaşı müsait olanlar bilirler, Türkiye'de elektrik şebekesi ve üretim sisteminin bir düzene girmesi ve elektrik kesintilerinden kurtulmamız 1980'lerin sonlarında ancak gerçekleşebilmiştir. Fabrika sürekli elektrik ihtiyacını karşılamak için Ford firmasının kendi bünyesinde ürettirdiği benzinle çalışan elektrik jeneratörlerini getirip kurdu. İhtiyacı olan benzini de yine kendi gemileriyle getiriyorlardı.

Fabrika binalarının genel görünümü
Fabrika binalarının genel görünümü

Fabrika arazisi içinde ayrıca bir de hidrofor sistemi kurularak bütün binalara ve arazinin her yanına düzenli ve sabit basınçla temiz su taşınması da sağlanmıştı. Fabrika içinde tıpkı Detroit Ford fabrikalarında olduğu gibi konveyörler, vinçler, havadan ve yerden taşıma imkanı sağlayan sistemler kurulmuştu. Ciddi manada seri otomobil üretimi yapacak bir teknolojik donanım kurulmuştu.

Fabrika Üretime Başlıyor, Dünya Ekonomik Krizi Patlıyor

Üretim bandından çıkan ilk Ford A otomobiller
Üretim bandından çıkan ilk Ford A otomobiller

1925-1929 yılları arasında üretim tesisinin teknoloji transferi yapılmış, gerek altyapı gerek stok, üretim ve sevkiyat alanları çalışmaya hazır hale getirilmişti. 1929 yılının Temmuz ayında üretime geçen Tophane Ford fabrikası Ford A ve Ford T modellerinin üretimini gerçekleştirecekti.

Ford A 4 kapılı sedan modeli
Ford A 4 kapılı sedan modeli

Amerikalı ve İngiliz mühendis ve yöneticilerle beraber toplamda 500'e yakın çalışanın olduğu fabrika 2 vardiya tam kapasiteyle çalıştığında günlük 150 adet Ford A model araba üretebilecek yapıdaydı. O dönemde Amerika'da başlayan ve dünyaya yayılmakta olan bir ekonomik kriz söz konusuydu ve fabrika tek vardiya, günlük 80 otomobil üretecek şekilde çalışmaya başladı. 24 ekim 1929'da kara perşembe olarak adlandırılan krizin en ağır noktasına ulaşmasıyla beraber Tophane Ford fabrikası da daralan satışlara bağlı olarak üretim kapasitesini günlük 35 arabaya düşürdü. 1930 yılında çalışan sayısı 200'e düşürüldü.

Ford A 2 kapılı sedan modeli
Ford A 2 kapılı sedan modeli

Düşük Kapasite ve Zarar Eden Fabrika

Ford A soft top Coupe
Ford A soft top Coupe

1929 ekonomik krizinin dünya piyasalarına ve ekonomisine olan etkileri 1939 yılına kadar devam etmişti. Bu esnada Tophane Ford fabrikası üretim kapasitesinin gittikçe düşürdü ve en son 1934 yılında üretimi durdurma kararı aldıklarında personel sayısı 100'ün altına ve günlük üretim sayısı da 15 arabaya düşmüştü.

Ford A hard top coupe cabrio modeli
Ford A hard top coupe cabrio modeli

Fabrikanın toplam zararı 1 milyon doları geçmişti. Yapılan yatırımın maliyetlerini amorti edecek kadar bile iş hacmi oluşturulamamıştı. 1934 yılından sonra Ford Motors Export Company İstanbul firması varlığını 1944 yılına kadar devam ettirmekle beraber herhangi bir üretim yapmayıp sadece idari olarak çalışan 10-15 kişi ve bir o kadar da güvenlik amaçlı çalışan bekçi kalmıştı.

4 kapılı Soft top Ford A
4 kapılı Soft top Ford A

2. Dünya Savaşı Yılları

Ford A kamyonet
Ford A kamyonet

1939 yılında başlayan 2. dünya savaşı Amerikan ekonomisine büyük hareket getirmişti. Avrupada birçok ülke birbiriyle savaşırken Amerika ise otomobil fabrikalarını savaş fabrikalarına dönüştürüp inanılmaz paralar kazanıyordu. Öyle ki 2. dünya savaşında Sovyetler Birliğinin kullandığı savaş araç ve ekipmanlarıyla silah ve mühimmatlarının bile %65'ini Amerikan savaş endüstrisi satıyordu.

Türkiyedeki İlk Otomobil Üretim Tesisi: İstanbul Tophane Ford Fabrikası!

Neden İstanbul Ford Fabrikası ve Türkiye bu nimetlerden faydalanmadı sorusunun cevabı ise şuradaydı: Türkiye savaşta ne Abd-İngiltere ekseninin, ne Almanya-Japonya ekseninin, ne de doğu bloku diyebileceğimiz komünist blokun içinde yer almayı tarafsız kalmayı seçmişti.

2 kapılı Ford A iç görünüşü
2 kapılı Ford A iç görünüşü

Bu durumda Türkiye bir "Müttefik Ülke" değildi. Müttefik ülke olmadığı için de Amerikan hükümeti Türkiye'de savaş sanayi kurulmasına karşı çıktı, Ford fabrikası kapalı tutuldu. 1944 yılına gelindiğinde artık Avrupa'da Almanların yenileceği kesinleşmiş, savaşın biteceği görülmüştü. Müttefik ülke olmayan Türkiye'deki Ford Motors Exports Tophane fabrikasının iflası verilerek tamamen kapatıldı ve bir devir kapanmış oldu.

Türkiyedeki İlk Otomobil Üretim Tesisi: İstanbul Tophane Ford Fabrikası!

Türkiye'de Üretilen Ford Model A

Ford A iç görünümü
Ford A iç görünümü

Detroit'te Ford Motors fabrikalarında 1927 yılında ilk defa üretime giren Model A 3.3 litrelik önden motorlu ve arkadan itişli bir otomobildi. 2 kapılı ve 4 kapılı Sedan, 2 ve 4 kapılı soft top cabrio, 2 kapılı hard top ve Soft top coupe/cabrio, ve kamyonet modelleri olan Ford A Türkiye'de sadece 4 kapılı sedan modelinin üretimini yapmıştı.

Avrupada kullanılan 2 litrelik 4 silindirli motor
Avrupa'da kullanılan 2 litrelik 4 silindirli motor

3 ileri ve bir geri vitesli Ford A 40 beygir gücünde, 6 silindirli bir motora sahipken Türkiye de dahil Avrupa üretimlerinde 2043 CC hacminde, 28 beygir gücüne sahip bir motorla üretilip satılmıştı.

4 kapılı Ford A sedan iç görünümü
4 kapılı Ford A sedan iç görünümü
Türkiye'deki İlk Otomobil Üretim Tesisi: İstanbul Tophane Ford Fabrikası!
35
55
Görüşünü yaz

En İyi Kız Görüşü

  • Busraxox
    Gerçekten zevkle okudum. Siyasi veya askeri politikaların ülkenin ekonomisine nasıl yansıdığını birkez daha gözler önüne sermişiz. Kapanmamış olsa kim bilir nasıl bir istihdam sağlanacaktı. Ama birinin himayesinde değilseniz maalesef karşısında kabul edilirsiniz
    Görüş hala geçerli mi?

En İyi Erkek Görüşü

  • Demoklesvekılıcı
    Hem şaşırdım hem üzüldüm. Büyük bir yatırım çöp olmuş.
    Görüş hala geçerli mi?

Diğer Görüşler İçin Aşağı Kaydır

Kızlar & Erkekler Ne Diyor?

3454
  • findlove
    Amerika ile iplerin ilk koptuğu devir.
    Savaş çıkmasaydı büyük ihtimal türk ekonomisi çok farklı bir eksene kaymış olacaktı. Belki de bu yarışın içinde olacaktık.
    Güzel bir bence olmuş, ellerine sağlık
  • BakireFıstık
    Güzel arabalar estetik ama binmem yaşlı hissettirir. Nostalji sevmiyorum.
    • tastycock

      Ford sevmeyenler için BMW de var

  • onur26vw
    1961 yılındaki Devrim otomobilinden önce ülkemizde otomobil üretiminin yapılmadığını sanıyordum. Meğerse cumhuriyetimizin kurulduğu ilk yıllarda da üretim yapılmış.
  • hoppsss
    Güzel bir nostalji oldu evet ama şuanda o arabalar müzelik ve milyonluk koleksiyon olarak geçiyor 😂 Ne kadar tatlı görünüyorlar ama
  • Şaşkın0705
    Güzel sunum birde şu anki teknoloji yi anlatırsan harika olur
  • Eskiden bir söz varmış “ alırsın ford olursun lord” güzel bir bence olmuş. Emeğinize sağlık.
  • superpsikolog
    Bu milletin Ford sevgisi nereden geliyor şimdi anlaşıldı.
  • yıkıkamaitalik
    O yıllardaki teknoloji ve ekonomiyle yapılanlar Bu teknolojiyle yapılamıyorsa ben o devlette bir problem görürüm
  • _Sicaksohbet_
    Çok cahilsin, ilk otomobil fabrikasını Bizanslılar yapmış, sivil faytonlar ve askeri faytonlar😂😂😂😂

    İstanbul baskentti
  • fantastikadamm
    Yanlış hatırlamıyorsam Hasköy civarında müzeye dönüştürülmüş olan tarihi fabrika Koç otomobil müzesi olarak ziyaret ediliyor.
  • robustgürbüz
    Ford u bir türlü sevemedim ama fort bahçe traktörüm var.
  • Düzbirisi
    Harika bir paylaşım olmuş bayağı ilgimi çekti teşekkür ederinmm
    • tastycock

      101 tane bencem var. Arasında ilgini çekecek çok şey vardır.

    • Düzbirisi

      Mutlaka bakacağım 🙏

  • Peugeot90
    1925 Türkiye farklı bir Türkiye idi. Bir şimdiki haline bak. Kimin yönettiği belli değil. Ne olacağı belli değil.
  • Abazaprens
    Bence o dönemki yönetim, son 30 yıldan bu yanaki hükümeten daha iyi yönetiyordu
  • anthea_athena
    Keşke hala üretilseler ya çok hoşlar bence.
    Eline sağlık :)
  • Managermann
    Zamanına göre çok iyi arabalar bugünki teknolojiye göre arabalar dayanıksız.
  • Dinazortreni
    Osmanlinpasalarinin bindigi ilk araba cumhuriyetin ilk zamnlarindada kullanildi o arabalar
  • Berrinyılmaz
    Keşke hâlâ üretimi olsa bu tarz arabaların. Çok havalı duruyor 😅
  • mamileytoo
    bu araçların ben hastasıyım ya mükemmel ötesi araçlar
  • doanylmz
    Dünyada ki ilk seri üretim araba fabrikası olan Ford bizim ülkede de bu işe el atmış demek ki öğrenmiş olduk.
  • Freeboy51
    Sanki gecmiste daha ileri bir teknoloji varmis gibi
  • Berkatıcı
    Vayy bee neler neler... Çok da güzel bir bilgi olmuş tebrikler
  • mobidikk
    Keşke o yıllardan bu günlere bir araba üretebilseydik.
  • Dumanemre
    Ford candır
  • kodi34
    Bilgiler için teşekkürler
  • FikriოinİnceGülü
    Nostalji güzeldir eline sağlık.
  • matemist
    Emeğine sağlık
  • bbthr
    Güzelmiş
  • laleagazade
    çok güzeller
  • fangoria
    çok güzel modeller çıkmış
  • cankıs
    emeğine sağlık
  • UykuSuz_KapTan
    Devrim arabası geldi aklıma :(
  • Didi0
    Babamın çok emeği vardır bu firmaya..
  • bensherlock
    Keşke 1950 lerib insanı olsaydım
  • geceyemeyilli
    şöyle eski günlere gidip geldim.
  • IAmarPresterAen
    Eskidendi çok eskiden
    Emeğine sağlık
  • bu arabalara hastayım
  • BADLOWE3461
    Ah o eskiler
  • İbrahimdemir26
    Param olsa alırdım
  • Yukardaki sarı ford güzelmiş
  • ssecrett7
    ne güzel anlatmıssın eline sağlık
  • 000000007
    güzel bilgiler
  • Gvn_kc
    Başarılı çalışma emeğine sağlık
  • restinerest
    Nerden nereye
  • Arabalar çok güzel ya
  • Tarih öğrenmek iyidir
  • asbrk
    Belgeselini izlemiştim bunun
  • atakhel
    İlk defa duydum şaşırdım gerçekten eline sağlık
  • ben-saime
    Bayılırım nostajiye
  • v0lkn
    Geçmiş günümüzden daha ilerde
  • Urzaiz
    Alacaksın Ford olacaksın lord
  • alkolsüzşampanya
    Keşke benimde olsa
  • saf1girl
    Ne havaliymis be simdi oylemi
  • babyface06
    Görmek gerek.
  • beyinsansürü
    ahhh nostalji damarlarım kabardı çok güzel
  • Gizem333333
    Bir kadarını bilmiyordum teşekkür ederim
  • Gizem33333
    Bir kadarını bilmiyordum doğrusu
  • Hüseyin_33
    Bilgilendirici bir paylaşım olmuş
  • Graycloud
    Bilgilendirici bir paylaşım olmuş beğendim
  • Alfa80
    Evet ama şimdi yerinde yeller esiyo
  • Daha Fazla (28)
YÜKLENİYOR...