Tuva Cumhuriyeti Hakkında Bilinmesi Gerekenler!

Tuva adı nereden geliyor?

Tabgaçların adı, Kaşgarlı Mahmut tarafından "ulu, saygıdeğer" diye açıklanmıştır ki yaşadığı dönemde Türkistan coğrafyasına egemen olan Hakaniye Devleti veya gerçek adıyla Türk Hakanlığı hükümdarlarınca "tafgaç, tamgaç" şeklinde unvan olarak kullanılmaktaydı. Modern Köken bilimsel araştırmalarda ise L. Bazin değişik bir yorum getirmiş: Türkçe tab+gaç = (mala, mülke) sahip, malik.

Toplum manasına geldiği de söylenir.

Tuva tarihi

Tuva, M.Ö. 3- M.S. 3. asırda Büyük Hun İmparatorluğu'nun, 6-8. asırda ise Göktürkler'in, 8-9. asırlarda ise Uygurlar'ın hakimiyeti altında kalırlar. 840'ta Kırgızlar, Uygurlar'ı sonlandırırlar. 9.-13. asırda Moğol kabileleri bulunur lakin 1207'de Cengiz Han tamamını tabi kılar. 17.-18. asırda Altın Hanlar ve Cungarlar idaresinde kalır. 1717-1911 arasında Mançular'ın (Çing İmparatorluğu) idaresindedir. Elbette ki Ruslar da rahat bırakmaz, 1830'dan itibaren ilgilenir. 19. asrın son çeyreğinde (1883-1885) Mançular'a karşı ayaklanırlar ve önderler idam edilir. 60 Tuvalı Mançular'a direnir, Süt-höl'de öldürülür ve bunlar 60 firari, denir.

1914-1921 yıllarında Çarlık Rusya'nın egemenliğine girer. 14 Ağustos 1921'de Tuva Halk Cumhuriyeti kurulup anayasalarında Tuva iç işlerinde serbest, dış işlerinde Rusya'ya danışır. 1944'e dek böyledir, ilk cumhurbaşkanı Sodnam Balçır'dır. 1926'dan sonra Moğol kültüründen etkilenilir. Moğollar Tuvalar'ı kendilerine bağlamak isterler. 1944'te Bağımsız Tuva Cumhuriyeti, Sovyetler'in Muhtar Bölgesi olur. Salçak Toka başa gelir.

Sovyetler 1991'de dağılınca Tuva Cumhuriyeti olur. Oorjak ilk cumhurbaşkanı olur. Kaadır-ool, Tuva dili uzmanıdır ve parlamento başkanı olur. Anayasada Tuva Rusya Federasyonu içinde demokratik bir devlettir, Tuva halkının referandumu ile değiştirme ve Rusya'dan ayrılma hakkına sahiptir yazar lakin daha sonra Tuva Cumhuriyeti Rusya Federasyonu içinde demokratik devlettir, şekline dönüşür yani özerktir.

Tuva'nın özellikleri

Budizm ve Şamanizm yaygındır. Moğolca çok sözcük vardır. Şamanın diğer adı da kamdır. Erkekler de kadınlar da kam olabiliyor, kam din adamıdır. Tuvaca, Göktürkçe'ye yakındır lakin Moğolca, Tibetçe kelimeler çoktur umumiyetle dini kelimeler.

İlk Latin alfabesi, sonra Moğol ve Kiril alfabesi kullanıldı. Türkçe ile benzerlikleri de vardır, elbette. Türk lisanlarının Sayan grubundandır. Hayvan besleyiciliği yaygındır. Ekonomisi kötüdür, yeraltı zenginlikleri var, orman ürünleri de zengindir. 314.000 (yaklaşık) nüfuslu ülkenin %82'si Tuvalıdır. Ülkenin %82'si dağlıktır. Geri kalanın çoğu ise ovalar ile kaplıdır. En yüksek yeri Gümüş Orman'dır. Sınırdaşları: Moğolistan, Buryat, İrkutsk, Krasnoyarsk, Hakas, Altay'dır.

Ülkenin yüzölçümü 170.500 km²'dir. Başkenti Kızıl'dır. 9 kutsalları vardır, bunlar: Güneş, Ay, gök, yer, su, aşıt, ayı, yedigir, süt. Aşıt, sahiplidir meselâ bir insan bir yerden geçer iken o yerin sâhibine dua etmelidir. Yedigir ise bir yıldızdır, 7 oğlan diye bir şeyle bağlantılıdır.

Dipnot: 13-16 Ağustos Tuva Günü olarak Tuva Halk Cumhuriyeti'nin kuruluşu kutlanır.

Hatam var ise affola, esen kalınız! 🌹 😊 🌹 👋.