Otomotiv Sektöründeki Fiyat Şişkinliğinin Nedenleri

Fiyat nedir, nasıl belirlenir?

Fiyat dediğimiz şey aslında piyasanın belirlediği satış bedelidir. Nasıl derseniz. Diyelim ki bir düdüklü tencere ürettiniz ve bu tencere için milyonlarca dolarlık yatırım yaptınız. Öyle bir tencere ürettiniz ki dünyada bir benzeri yok. Ve diyelim ki ürettiğiniz tencereye 1.000 TL satış fiyatı belirlediniz. Ama piyasadaki rakiplerin fiyatları en ucuzu 200 lira, en pahalısı da 500 lira. Bu durumda sizin ürününüz en pahalı üründen bile iki kat pahalıysa rakipleriniz ayda 2.000 ile 5.000 adet arası satış yaparken siz 100-150 adet satabileceksiniz. Bu satış fiyatıyla ayakta durabilmeniz mümkün değildir ve önünüzde iki seçenek vardır. Ya firmayı kapatırsınız, ya da fiyatları rakiplerle rekabet edebilecek bir seviyeye çekersiniz. İşte bu piyasanın belirlediği fiyattır. Otomotiv sektörü için de durum çok farklı değildir. Eşdeğer donanıma sahip muadil arabaların son kullanıcı satış fiyatları da birbirine yakın olmak durumundadır. Bir arabanın son kullanıcı fiyatı 200.000 lirayken eşdeğer donanımdaki bir diğer araba 250.000 liraya satılamaz.

AB uyum yasalarının getirdiği zorunluluklar

Türkiye AB ile imzaladığı uyum yasaları gereği 2002 yılından itibaren AB güvenlik ve emisyon normlarına uymayan otomobillerin imalat ve ithalatını yasakladı. Yine AB uyum yasalarına göre 1 Ocak 2012 tarihinden itibaren de motorlu araçların model yılı imal yılı olarak tescil edilme zorunluluğu getirildi.

Bilmeyenler için belirteyim, bu uygulamanın öncesinde Ağustos ayından itibaren bir sonraki yılın ruhsatı veriliyordu. Mesela arabanın trafiğe çıkış tarihi 2009 yılı ama ruhsatta model yılı 2010 görünüyordu. AB uyum yasaları gereği bu uygulamanın hayata geçtiği tarihe kadar otomobil satışları yıl sonunda patlama gösterirken o tarihten itibaren yıl sonunda otomobil satışları azaldı. Nedenine gelince de insanlar birkaç ay daha bekleyeyim, yeni senenin arabasını alayım diye düşünmeye başladı. Dolayısıyla da otomobil satışları yıl sonunda değil yıl başında patlama göstermeye başladı.

Arz talep dengesi nedir?

Bir malın piyasaya arzı ihtiyaçtan fazlaysa o malın fiyatı düşer, ihtiyaçtan daha azsa fiyat yükselir. Karaborsa dediğimiz şey de bu tür piyasa şartlarında ortaya çıkar. Örneğin 1970'li yıllarda filmlere de konu olan yağ ve şeker kıtlığı gibi.

Bir kilo şekerin olması gereken fiyatı 3 TL iken ve piyasanın günlük 500 ton şeker ihtiyacı varken piyasaya arz edilen şeker miktarı 50 ton seviyesine inmişse bu piyasaya arz edilen malı bir takım spekülatör dediğimiz iş adamları toplar ve bir tekel oluşturur. Mal bu spekülatörlerin eline geçtikten sonra 3 liralık şekerin kilosu 30 liraya da çıkar, 50 liraya da çıkar. Şimdi bir düşünün bakalım geçen yıl 14 tane şeker fabrikamızın neden tek kalemde tek bir Amerikalı şirkete satılması sizce tehlikeli midir, değil midir?

Pandemi sürecinin otomotiv sektörüne etkisi

Yukarıda da belirttiğim nedenlerle otomobil satışları yılbaşından sonra patlama gösteriyordu. 2020 yılı başında ortaya çıkan pandemi süreciyle beraber neredeyse bütün dünyada gerek salgın, gerekse ülkelerin aldığı sokağa çıkma yasaklarından dolayı fabrikalar kapandı, otomobil üretimi durdu veya durma noktasına geldi. Kapanmayan fabrikalar da oldu ama onlar da tedarikçi ağı işlemediği için üretimi durdurdu veya kapasitesini %20'ler seviyesine düşürdü. Zaten eylül-ekim 2019 döneminden itibaren piyasaya yeni otomobil girişi azalmıştı, pandemi süreciyle beraber tamamen durdu.

Normal şartlar altında sıfır km araçların piyasaya girişiyle beraber yükselen ikinci el fiyatlarının düşmesi beklenirken eylül 2020 tarihinden itibaren de devlet sıfır km araçlara uygulanacak ÖTV oranını artırarak sıfır otomobil fiyatlarının yükselmesine neden oldu.

Türk ekonomisi ithal ikameci ekonomi modelidir

İthal ikameci ekonomi modeli nedir dersek bunu şöyle açıklayabiliriz. Türkiye üretim yapmak için ithalat yapmak zorunda olan bir ülkedir. İçinde bulunduğum medikal sektörden örnek vermek gerekirse benim vücut protezleri üreten arkadaşım var.

Titanyumu kütük olarak ithal ediyor, sonra onu işleyip vücut yedek parçası haline getiriyor ve kilosu 500 dolara ithal ettiği malzemeyi işledikten sonra kilosu 5.000 dolara ve hatta daha yüksek birim fiyata ihraç ediyor. Ya da biz iki elektron tüpünü tanesi 3.000 dolara ithal ediyoruz, onu burada bir tıbbi cihaz haline getirdikten sonra 50-60.000 dolara satıyoruz. Ya da tekstil sektörünü düşünelim. Tekstil sektörünün üretimde kullandığı boyalar, kimyasallar, aksesuarlar ya bu şekilde ithal edilip işlenir, ya da direk ithal edilip kullanılır.

Tekstil sektörü de dahil bütün imalat sektörlerinin gerekli makina ekipmanı ve bunların bileşenleri de yine ithalat yoluyla ülkemize girer. Bu sistemin adına ithal ikameci sistem denir ki aslında Türkiye'deki bütün sanayi sektörleri için durum aynıdır. Yani imalat yapmak için ithalat yapmak zorundasınızdır.

Şu anki durum nedir?

Şu anki durumda ise hem sıfır km araç fiyatları hem de ikinci el araç fiyatları yükselişini sürdürüyor. Nedenlerine gelince şöyle anlatabiliriz. Eylül 2020'den itibaren otomobiller için uygulamaya gire ÖTV zammıyla beraber zaten fiyatların düşmeyeceği belli olmuştu.

Buna ilave olarak yukarıda izah ettiğim yıl sonunda insanların sıfır km araç almak yerine yeni yılı bekleyip yüksek modelli sıfır km araç alma isteğinden dolayı yine piyasaya arz edilen araç sayısı çok düşük seviyededir. Birçok otomobil firması bugün sipariş alıp 3 hatta 5 ay sonrasına teslimat tarihi vermekte ve fiyat konusunda da bir garanti vermemektedir. Diğer yandan da ekonomideki kötü gidişe bağlı olarak Türk lirasının Dolar ve Euro karşısındaki değer kaybı da TL bazında fiyatların daha da fazla yükselmesini beraberinde getirmektedir.

Yukarıda ithal ikameci ekonomi modelinde anlattığım nedenlerden dolayı da Türk lirası dolar ve Euro'ya karşı değer kaybetmeye devam ettiği sürece de fiyatlar TL bazında da artmaya devam edecektir. Yine arz talep dengesine göre piyasaya giren sıfır km araç sayısı düşük kaldığı sürece ikinci el fiyatları da yükselmeye devam edecektir. Türk lirasının neden değer kaybettiği konusunda da ayrı bir bence yazılması gerekir.