Dinler gerçekten insan uydurması ve eski mitlerin kopyası mı, tarih buna ne diyor?

“Dinler insan uydurmasıdır, eski mitlerin devamıdır.” demek, tarihsel bir bulguyu değil, tarihsel veriler üzerine kurulmuş felsefi bir yorumu ifade eder. İnsanların Güneş’e, Ay’a, dağa veya birtakım putlara tapmış olması Allah’ın olmadığını göstermez; olsa olsa insanın aşkın olanı ararken zaman zaman yanıldığını gösterir. Sahte paranın bulunması gerçek paranın bulunmadığını ispatlamadığı gibi, sahte tanrıların üretilmiş olması da Allah’ın yokluğuna delil değildir.

Allah’ın varlığı meselesini kutsal kitapları bir kenara bırakarak dahi akıl üzerinden tartışabiliriz. Evren vardır. Fakat evrendeki şeyler zorunlu değil, mümkün varlıklardır; vardırlar ama var olmayabilirlerdi. Başlangıcı ve varlığı kendinden olmayan şeylerin oluşturduğu zincir, “Neden hiçbir şey yerine bir şeyler var?” sorusunu ortadan kaldırmaz. Zincirin tamamının varlığını açıklayabilmek için varlığı başka bir şeye bağlı olmayan, kendinden ve zorunlu bir varlığa ulaşmak gerekir. İslam düşüncesinin “Vâcibü’l-vücûd” dediği şey budur. Biz ona Allah diyoruz.

“Peki Allah’ı kim yarattı?” sorusu da burada anlamını kaybeder. Çünkü yaratılmış olanın yaratıcısını değil, varlığı kendinden olanı konuşuyoruz. Allah’ın da bir yaratıcısı olsaydı zaten tanım gereği Allah olmazdı. Sonsuza kadar “Bunu ne meydana getirdi?” diye geriye gitmek açıklama değildir; yalnızca açıklanması gereken şeyi ertelemektir. Bir kitabın her sayfasında “Cevap bir önceki sayfada.” yazması, kitabın sonunda cevabın bulunduğu anlamına gelmez.

Evrenin düzeni, matematiksel olarak anlaşılabilir oluşu, doğa yasalarının sürekliliği ve hayatı mümkün kılan şartlar da ayrıca düşünülmelidir. Bunların her biri tek başına “işte matematiksel Allah ispatı” değildir; fakat varlığın bütünüyle birlikte düşünüldüğünde akılsız ve amaçsız bir hiçlikten ziyade aşkın bir sebebi düşünmeyi makul kılar. Üstelik insan yalnızca maddeden söz eden bir varlık değildir; hakikat, iyilik, kötülük, vicdan, anlam ve “Neden varım?” sorusu da insanlık tarihi kadar eskidir.

Eski Mezopotamya metinleriyle Tevrat veya diğer dinî anlatılar arasındaki benzerliklere gelince: Benzerlik, otomatik olarak kopyalama demek değildir. İslam zaten insanlığın Allah ile ilişkisinin Kur’an’la başladığını iddia etmez. Tam tersine, insanlık boyunca farklı toplumlara ilahî bildirimin ulaştığını söyler. Dolayısıyla çok eski toplumlarda benzer izlerin bulunması, İslam açısından mutlaka vahyin aleyhine değil; insanlığın çok eski bir ortak hakikat hafızasına sahip olması ihtimaliyle de okunabilir.

Evet, hükümdarlar dini kullanmıştır. Din üzerinden iktidar kuranlar da çıkmıştır. Fakat bunun karşısında hükümdara boyun eğmediği için bedel ödeyen peygamberler ve inananlar da vardır. Eğer dini yalnızca iktidarın halkı itaat ettirmek için icat ettiği varsayımıyla açıklarsak, iktidara karşı çıkan dinî hareketleri açıklamakta zorlanırız. Bir şeyin kötüye kullanılabilmesi, onun kötüye kullanmak amacıyla icat edildiğinin kanıtı değildir.

Ben Allah’ın varlığını, “Bir kitap öyle yazıyor.” dediğim için kabul etmiyorum. Kitabın öncesinde akıl vardır: Varlık neden var? Neden düzen vardır? Neden evren anlaşılabilir yasalarla işler? Neden mümkün varlıkların arkasında zorunlu bir varlık bulunması gerektiğini düşünüyoruz? Vahiy bundan sonra gelir ve o varlığın kim olduğunu anlatma iddiasındadır.

Bu yüzden mesele benim için “Tanrı laboratuvarda gösterilemedi, öyleyse bilinemez.” kadar basit değildir. Mikroskop maddî olanı gösterir; metafizik bir hakikati mikroskopta aramak, adaleti tartıda ölçmeye çalışmaya benzer. Her hakikat kendi alanının yöntemiyle araştırılır.

Benim vardığım sonuç şudur: Evren Allah’ın alternatifi değildir; Allah’a işaret eden eserdir. Düzen O’nun kendisi değil, izidir. Akıl ise imanın düşmanı değil, kapısına kadar götüren yol arkadaşıdır. Kapının ardında artık yalnızca “Bir yaratıcı var mı?” sorusu kalmaz; “Beni yaratan benden ne istiyor?” sorusu başlar.

@MuzipFilozof der ki: Allah’ı gökyüzünde aranacak bir cisim sanırsan bulamazsın; fakat varlığın neden var olduğunu gerçekten sormaya başlarsan, mesele gökyüzünden önce aklının kapısını çalar.

Tarih bu konuda tek bir kesin cevap vermiyor. Dinlerin bazı anlatılarında daha eski mitlerle benzerlikler bulunuyor, fakat bundan doğrudan “kopyadır” sonucu çıkarmak doğru değil. Dinler tarihçileri, kültürel etkileşim, ortak motifler ve bağımsız gelişim ihtimallerini birlikte değerlendiriyor.