Her Ay 1 Tarihi Olay: Victor Lustig ve Eyfel Kulesi’ni Satan Adamın Akılalmaz Dolandırıcılığı

Her ay 1 tarihi olay konseptinde bu kez savaşlardan, taht mücadelelerinden ve büyük devrimlerden biraz uzaklaşıp tarihin en tuhaf dolandırıcılık hikâyelerinden birine bakmak istedim. Yıl 1925, yer Paris. Kendini devlet görevlisi olarak tanıtan Victor Lustig, kentin en büyük simgelerinden Eyfel Kulesi’nin sökülerek hurda olarak satılacağına bir grup iş insanını inandırdı. Üstelik bu kadar büyük bir yalanı yalnızca anlatmakla kalmadı; kuleyi gerçekten satmayı başardı ve daha sonra aynı planı ikinci kez uygulamaya kalkıştı.

Victor Lustig, 1890 yılında o dönem Avusturya-Macaristan sınırları içinde bulunan Bohemya’da doğmuştu. Birden fazla dil konuşabilen, iyi giyinen, sakin davranan ve insanları kısa sürede çözebilen profesyonel bir dolandırıcıydı. Kendisini bazen kont, bazen iş insanı, bazen de devlet görevlisi olarak tanıtıyordu. Onu tehlikeli yapan şey yalnızca yalan söylemesi değildi; karşısındaki insanın neye ihtiyaç duyduğunu anlayıp yalanını tam da o ihtiyacın üzerine kurabilmesiydi.

Lustig’in aklına bu sıra dışı plan, Paris’te bulunduğu sırada Eyfel Kulesi’nin yüksek bakım masraflarından söz eden bir gazete yazısını okumasıyla geldi. Kule, 1889 Dünya Fuarı için yapılmış ve başlangıçta kalıcı olması düşünülmemişti. Bakımının pahalı olduğu, görüntüsünün Paris’in tarihî mimarisiyle uyuşmadığı ve bir gün sökülebileceği yönündeki tartışmalar, Lustig’e inanılabilir bir hikâye kurması için gereken zemini verdi. O, gerçeği tamamen değiştirmek yerine küçük bir gerçeğin etrafına büyük bir yalan ördü.

Planını inandırıcı göstermek için sahte devlet belgeleri ve resmî antetli kâğıtlar hazırlattı. Ardından Paris’in seçkin otellerinden birinde altı hurda metal tüccarını gizli bir toplantıya çağırdı. Kendisini Posta ve Telgraf Bakanlığında üst düzey bir görevli olarak tanıtarak Fransız hükûmetinin Eyfel Kulesi’nin bakım masraflarını artık karşılayamadığını söyledi. Kulenin sökülüp hurda olarak satılacağını, ancak halkın tepkisinden çekinildiği için görüşmelerin gizli yürütüldüğünü anlattı.

Lustig’in en güçlü silahı hazırladığı sahte belgelerden çok insanları gözlemleme yeteneğiydi. Toplantıya katılanlar arasından André Poisson adlı tüccarı seçti. Poisson iş dünyasında daha saygın bir konuma gelmek ve Paris’in önde gelen isimleri arasına girmek istiyordu. Eyfel Kulesi gibi büyük bir yapının hurda işini almak onun için yalnızca para kazanmak değil, kendini kanıtlamak anlamına geliyordu. Lustig de onun bu hırsını fark ederek bütün planını bu zayıf nokta üzerinden ilerletti.

Poisson’un şüphelenmeye başladığını anlayınca bu kez kendisini maaşı yetersiz kalan, rüşvet bekleyen yozlaşmış bir memur gibi gösterdi. Garip şekilde bu ayrıntı, hikâyeyi daha şüpheli değil daha gerçekçi hâle getirdi. Çünkü Poisson, gizli bir devlet satışında görevlinin kişisel çıkar peşinde koşmasını inandırıcı buldu. Böylece hem kuleyi satın almak için para ödedi hem de sözde ihalede kendisine öncelik verilmesi amacıyla Lustig’e ayrıca rüşvet verdi. Kaynaklarda toplam miktarın yaklaşık 70 bin frank olduğu aktarılıyor.

Parayı aldıktan sonra Lustig hızla Avusturya’ya kaçtı. Poisson dolandırıldığını anladığında ise polise başvurmadı. Çünkü böylesine akılalmaz bir oyuna kandığını ve rüşvet verdiğini açıklamaktan utanıyordu. Lustig’in planındaki belki de en güçlü ayrıntı buydu. Kurbanını yalnızca hırsıyla değil, dolandırıldıktan sonra hissedeceği utançla da hesaplamıştı. Poisson’un sessiz kalması sayesinde olay gazetelere yansımadı ve Lustig hakkında hemen bir soruşturma başlatılamadı.

Hikâyenin en şaşırtıcı bölümü ise Lustig’in bu başarının ardından Paris’e dönmesiydi. İlk olayın duyulmadığını görünce başka hurda tüccarlarını aynı yöntemle kandırmaya çalıştı. Bu yüzden tarihe Eyfel Kulesi’ni iki kez satan adam olarak geçti. Ancak ikinci girişiminde hedef aldığı kişi şüphelenerek polise haber verdi. Plan açığa çıkınca Lustig Fransa’dan kaçtı ve dolandırıcılık hayatına Amerika Birleşik Devletleri’nde devam etti. Daha doğru ifadeyle kuleyi bir kez gerçekten sattı, ikinci kez satmaya çalışırken yakalanmaktan kurtuldu.

Bu olay bana göre sadece kurnaz bir adamın komik görünen macerası değil. Aynı zamanda insanların neden kandığını gösteren güçlü bir psikoloji örneği. Poisson gerçeği göremeyecek kadar bilgisiz olduğu için değil, önüne sunulan hikâye onun hırsına ve yükselme isteğine dokunduğu için kandı. Lustig de inanılması imkânsız bir yalanı zorla kabul ettirmedi; karşısındaki kişinin zaten inanmak istediği bir ihtimali önüne koydu. Bazen en etkili yalan, tamamen uydurulan değil, insanın arzusuna gerçeğin kıyafetini giydiren yalandır.

Victor Lustig’in Eyfel Kulesi dolandırıcılığı üzerinden yaklaşık bir asır geçmesine rağmen hâlâ güncelliğini koruyor. Bugün sahte yatırımlar, dijital dolandırıcılıklar ve kolay kazanç vaatleri başka araçlarla karşımıza çıksa da kullanılan temel yöntem pek değişmedi. Önce güven veren bir kimlik kuruluyor, ardından fırsatı kaçırma korkusu yaratılıyor ve kişinin zaafı hedef alınıyor. Bu olay bize tarihin yalnızca geçmişte yaşanmış garip hikâyelerden oluşmadığını gösteriyor. Çünkü teknoloji değişse de insanın hırsı, utancı ve inanmak istediği yalana tutunma eğilimi pek değişmiyor.