Köleliğin Sosyoekonomik Boyutu ve Geçmişteki Uygulamaları

Bugünkü konumuz, insanlık onuruna yapılmış en büyük saldırılardan birisi olan köleliğin tarihidir. Kemerlerinizi bağlayın ve yolculuğa kendinizi hazırlayın...

Kölelik; bir insanın, başka birinin malı ve mülkü olmasıdır. Yani temel tanımı budur.

Köleliğin tarihi ise devletlerin tarihi kadar eskidir zira kölelik, avcı-toplayıcı yaşamdan tarım toplumlarına geçilmesi ve artan iş gücü ihtiyacının bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Pek tabii ki de başka sebepler de vardır fakat köleler, genel olarak emek sömürüsünün önemli bir çarkı olarak devlet ve toplum düzeyinde sistematikleşmiş şekilde mağdur edilenleridir.

Avcı-toplayıcı hayat sona erip de Mezopotamya, Mısır, Çin, Japonya ve Anadolu başta olmak üzere dünyanın pek çok yerinde tarıma geçiş yapılınca, artan iş gücü ihtiyacının karşılanmasının bir yolu da kölelik olmuştur. Düşman devletlerden, kabilelerden veya hiç olmadı bir sebepten kendi halkından köleler edinen devletler veya toprak sahipleri; kimi zaman toplumsal kimi zaman da dinsel sebeplerle bu ihtiyaçlarını legalleştirme yoluna gitmişlerdir.

Kölelik, her ne kadar temel tanım olarak değişkenlik göstermese de uygulama açısından kültürel ve ekonomik farklılıklardan etkilenmiştir.

Şöyle ki ülkedeki ekonomik kaynaklara göre köle kullanımı farklılaşabiliyordu. Antik Yunanistan'da tarım haricinde taş ocaklarında da köle kullanımı yoğun olarak görülmekteydi. Bunun haricinde ailelere hizmet eden ve hizmetçiliğin zoraki bir versiyonunu yerine getiren kişiler de bulunmaktaydı.

Mısır'da ise köleler, çok bilindiği üzere piramit yapımında büyük emek sarf etmişlerdir. Temel olarak savaş esirlerinden ve yabancılardan oluşan bu köleler, diğer uygarlıklara göre nispeten daha iyi konumdaydı. Hatta bazı Mısır Bilimciler, kölelerin piramit yapımında çalıştırılmadıklarını ve karneyle maaş yerine geçecek bazı şeyler aldıklarını söylemektedir.

Peki İslam toplumunda kölelik nasıldı?

İslam Devletleri'nde bulunan kölelik kurumu ise biraz daha farklı seyretmektedir. ''Memlük'' kavramını duymayan yoktur sanıyorum zira ''Memlükler'' adında bir Türk-Çerkez devleti mevcut olmuştur Mısır'da. Aynı isimde Hindistan'da da Türk-Afgan kökenli bir hanedanlar serisi de mevcuttur.

Peki Memlükler kimdir ve nereden gelmektedirler?

Memlükler; Orta Asya, Kafkasya, Afrika ve İran dolaylarından gelen ve askeri amaçla yetiştirilen kölelere verilen isimdir. Bu köleler, savaş sırasında yakalanan düşman askerlerinden birisi olabileceği gibi köle pazarlarından alınıp da yetiştirilmiş bir kimse de olabilir. Zamanla eğer kendilerini geliştirir ve şansları yaver giderse ''sultan'' bile olabilecek kadar önleri açıktır. Bu açıdan tarihsel olarak ilginç bir devlet deneyimine sahiptirler.

Yine Memlükler öncesinde de Hazarlardan ve başka Türki gruplardan elde edilen ve askeri yetenekleri dolayısıyla savaşçı olarak yetiştirilen köleler de vardır. Öyle ki bu köleler, zamanla devlet kademesini ele geçirip de kendi idaresini kuracak kadar güçlenmiştir.

Yani sözün özü olarak kölelik, her toplumda ve ekonomide aynı şekilde ele alınmamıştır. Kölelik her ne kadar insanlık onuruna hakaret olsa da tarihsel uygulamalarından alınacak dersler vardır.

Kemerlerinizi çözebilirsiniz çünkü bugünkü yolculuğumuzun sonuna geldik.