Durup düşündüğünüzde en çok neyi sorguluyorsunuz?

Şimdi hayatının sırr-ı hakikatı şudur ki: Tecelli-i Ehadiyete, cilve-i Samediyete âyineliktir. Yani bütün âleme tecelli eden esmanın (Allah'ın isimlerinin) nokta-i mihrakıyesi (odak noktası) hükmünde bir câmiiyetle (toplayıcılıkla) Zât-ı Ehad-i Samed'e âyineliktir (Allah'ın varlığına ayna olmaktır).

Tecelli-i Ehadiyet: Allah'ın çoğu isim ve sıfatlarıyla her bir varlıkta kendini belli edip göstermesi.
Cilve-i Samediyet: Allah'ın hiçbir şeye muhtaç olmayın her şeyin her an O'na muhtaç olduğunun görülmesi.

Şimdi senin hayatının sureti ve tarz-ı vazifesi şudur ki:
Hayatın bir kelime-i mektubedir (yazılmış bir kelimedir). Kalem-i kudretle yazılmış hikmetnûma bir sözdür. Görünüp ve işitilip, esma-i hüsnaya (Allah'ın en güzel isimlerine) delalet eder. İşte hayatının sureti bu gibi emirlerdir.

Şimdi kendi hayatının mahiyetine bak ki, o mahiyetinin icmali (özeti) şudur:
Esma-i İlahiyeye ait garaibin fihristesi (listesi), hem şuun ve sıfât-ı İlahiyenin bir mikyası (Allah'ın işlerinin ve sıfatlarının bir ölçüsü), hem kâinattaki âlemlerin bir mizanı (terazisi), hem bu âlem-i kebirin bir listesi, hem şu kâinatın bir haritası, hem şu kitab-ı ekberin bir fezlekesi (kainatın bir özü), hem kudretin gizli definelerini açacak bir anahtar külçesi, hem mevcudata serpilen ve evkata (vakitlere) takılan kemalâtının bir ahsen-i takvimidir. İşte mahiyet-i hayatın bunlar gibi emirlerdir.

(Bediüzzaman - Sözler, 129)

Senin hayatının gayelerinin icmali dokuz emirdir:
Birincisi şudur ki:
Senin vücudunda konulan duygular terazileriyle, rahmet-i İlahiyenin hazinelerinde iddihar edilen (toplanan) nimetleri tartmaktır ve küllî şükretmektir.
İkincisi:
Senin fıtratında vaz'edilen (koyulan) cihazatın anahtarlarıyla esma-i kudsiye-i İlahiyenin gizli definelerini açmaktır, Zât-ı Akdes'i o esma ile tanımaktır.
Üçüncüsü:
Şu teşhirgâh-ı dünyada, mahlukat (yaratılmışlar) nazarında, esma-i İlahiyenin sana taktıkları garib san'atlarını ve latîf cilvelerini bilerek hayatınla teşhir ve izhar etmektir (göstermektir).
Dördüncüsü:
Lisan-ı hal ve kàlinle (halinle ve sözlerinle) Hâlıkının (Allah'ın) dergâh-ı rububiyetine ubudiyetini (kulluğunu) ilân etmektir.
Beşincisi:
Nasıl bir asker, padişahından aldığı türlü türlü nişanları, resmî vakitlerde takıp padişahın nazarında görünmekle onun iltifatat-ı âsârını (iltifat eserlerini) gösterdiği gibi, sen dahi esma-i İlahiyenin cilvelerinin sana verdikleri letaif-i insaniye murassaatıyla (insanî duygular süsleriyle) bilerek süslenip o Şahid-i Ezelî'nin nazar-ı şuhud ve işhadına görünmektir.
Altıncısı:
Zevilhayat (canlı) olanların tezahürat-ı hayatiye denilen, Hâlıklarına tahiyyatları; ve rumuzat-ı hayatiye denilen, Sâni'lerine tesbihatları ve semerat ve gayat-ı hayatiye denilen, Vâhibü'l-Hayat'a arz-ı ubudiyetlerini bilerek müşahede etmek, tefekkür ile görüp şehadetle göstermektir.

Yedincisi:
Senin hayatına verilen cüz'î (bir parça) ilim ve kudret ve irade gibi sıfat ve hallerinden küçük numunelerini vâhid-i kıyasî ittihaz ile, Hâlık-ı Zülcelal'in (Allah'ın) sıfât-ı mutlakasını ve şuun-u mukaddesesini o ölçüler ile bilmektir. Meselâ sen cüz'î iktidarın ve cüz'î ilmin ve cüz'î iraden ile bu haneyi muntazam yaptığından, şu kasr-ı âlemin (Alem sarayının) senin hanenden büyüklüğü derecesinde, şu âlemin ustasını o nisbette Kadîr, Alîm, Hakîm, Müdebbir bilmek lâzımdır.
Sekizincisi:
Şu âlemdeki mevcudatın herbiri kendine mahsus bir dil ile Hâlıkının vahdaniyetine (Yaratıcının birliğine) ve Sâni'inin rububiyetine (Sanatkâr'ının terbiyeciliğine) dair manevî sözlerini fehmetmektir (anlamaktır).
Dokuzuncusu:
Acz ve za'fın, fakr ve ihtiyacın ölçüsüyle kudret-i İlahiye ve gına-yı Rabbaniyenin (Allah'ın hiçbir şeye ihtiyacı olmayan sonsuz zenginliği) derecât-ı tecelliyatını anlamaktır. Nasılki açlığın dereceleri nisbetinde ve ihtiyacın enva'ı (çeşitleri) miktarınca, taamın (yemeklerin) lezzeti ve derecatı ve çeşitleri anlaşılır. Onun gibi sen de nihayetsiz aczin ve fakrınla, nihayetsiz kudret ve gına-yı İlahiyenin derecatını fehmetmelisin. İşte senin hayatının gayeleri, icmalen (özetle) bunlar gibi emirlerdir.
Sözler - 127

Akıl bir âlettir. Eğer Cenab-ı Hakk'a satmayıp belki nefis hesabına çalıştırsan, öyle meş'um (kötü) ve müz'iç (bunaltıcı) ve muacciz (rahatsız edici) bir âlet olur ki; geçmiş zamanın âlâm-ı hazînanesini (hüzünlü elemlerini) ve gelecek zamanın ehval-i muhavvifanesini (korkutucu hallerini) senin bu bîçare başına yükletecek, yümünsüz (uğursuz) ve muzır (zararlı) bir âlet derekesine iner. İşte bunun içindir ki: Fâsık (günahkar) adam, aklın iz'ac ve tacizinden kurtulmak için, galiben ya sarhoşluğa veya eğlenceye kaçar.
Eğer Mâlik-i Hakikî'sine satılsa ve onun hesabına çalıştırsan; akıl, öyle tılsımlı bir anahtar olur ki: Şu kâinatta olan nihayetsiz rahmet hazinelerini ve hikmet definelerini açar. Ve bununla sahibini, saadet-i ebediyeye müheyya eden bir mürşid-i Rabbanî derecesine çıkar.
Meselâ: Göz bir hâssedir ki, ruh bu âlemi o pencere ile seyreder. Eğer Cenab-ı Hakk'a satmayıp belki nefis hesabına çalıştırsan; geçici, devamsız bazı güzellikleri, manzaraları seyr ile şehvet ve heves-i nefsaniyeye bir kavvad (günah aracısı) derekesinde bir hizmetkâr olur. Eğer gözü, gözün Sâni'-i Basîr'ine satsan ve onun hesabına ve izni dairesinde çalıştırsan; o zaman şu göz, şu kitab-ı kebir-i kâinatın bir mütalaacısı ve şu âlemdeki mu'cizat-ı san'at-ı Rabbaniyenin bir seyircisi ve şu Küre-i Arz (dünya) bahçesindeki rahmet çiçeklerinin mübarek bir arısı derecesine çıkar.

Meselâ: Dildeki kuvve-i zaikayı (tat alma duygusunu), Fâtır-ı Hakîm'ine (Bilge Yaratıcı'sına) satmazsan, belki nefis hesabına, mide namına çalıştırsan; o vakit midenin tavlasına ve fabrikasına bir kapıcı derekesine iner, sukut eder. Eğer Rezzak-ı Kerim'e satsan; o zaman dildeki kuvve-i zaika, rahmet-i İlahiye hazinelerinin bir nâzır-ı mahiri ve Kudret-i Samedaniye matbahlarının bir müfettiş-i şâkiri rütbesine çıkar.
İşte ey akıl, dikkat et! Meş'um bir âlet nerede? Kâinat anahtarı nerede?
Ey göz, güzel bak! Âdi bir kavvad nerede? Kütübhane-i İlahînin mütefennin bir nâzırı nerede?
Ve ey dil, iyi tad! Bir tavla kapıcısı ve bir fabrika yasakçısı nerede? Hazine-i hâssa-i rahmet nâzırı nerede?
Ve daha bunlar gibi başka âletleri ve a'zâları kıyas etsen anlarsın ki: Hakikaten mü'min Cennet'e lâyık ve kâfir Cehennem'e muvafık bir mahiyet kesbeder (kazanır). Ve onların herbiri, öyle bir kıymet almalarının sebebi: Mü'min, imanıyla Hâlıkının (Yaratıcı'nın) emânetini, onun namına ve izni dairesinde istimal etmesidir (kullanmasıdır). Ve kâfir, hıyanet edip nefs-i emmare hesabına çalıştırmasıdır.
Sözler - 27