Toplumun Kanayan Yarası -de/-da Ekinin Doğru Kullanımı

Herkese merhaba, bu benim yazdığım ilk bence. Aklımda pek çok konu olmasına rağmen etrafta -de -da eklerini yanlış yazan ya da kendince kurallar oluşturan o kadar çok insan var ki.

Kimisi ayrı yazılması gereken eki bitişik yazıyor..

Kimisi bitişik yazılması gerekeni ayrı yazıyor..

Kimisi aynı durumdaki iki ekin birini bitişik, birini ayrı yazıyor :)

Bende de bu durum artık bir takıntı halini almaya başladı. O nedenle kolay ve anlaşılır bir şekilde bunu anlatmaya karar verdim. Bir kez öğrenen herkesin buna dikkat edeceğinden ve yanlış yazıldığını görünce rahatsız olacağından da eminim :)

Elimde çok fazla görsel olmasına rağmen ne yaparsam yapayım boyutlarını uyduramadım. Umarım sıkılmadan okursunuz :)

1. -de/-da ekinin iki çeşidi vardır

2. Hal eki olan''-de/-da'' daima bitişik yazılır

Hani Türkçe derslerinde öğrenmiştik, hatırlarsınız. Bulunma hali diye. işte o. ''Bir yerde bulunma, var olma, mevcut bulunma'' gibi anlamları veren tüm -de/-da ekleri daima bitişik yazılır.

Cümleden çıkarıldığında anlam kesinlikle bozulur. Denemek için bu yolu kullanabilirsiniz.

Kafamda deli sorular...

Kafanın içinde ''bulunan'' deli sorulardan bahsettiğimiz için ''bitişik''

Eki cümleden çıkarıp deneyelim:

Kafam deli sorular ...?? Çok anlamsız.

Sende var bir haller.

Söz edilen hal, sen dediğimiz kişide (bu da bitişik- bu ayrı ama :) ) ''bulunduğu'' için ''bitişik''

Eki cümleden çıkarıp deneyelim:

Sen var bir haller.. ?? Yine oldukça anlamsız.

3. Hal ekleri özel isimlere geldiğinde kesme işareti ile ayrılır

Kayseri'DE, Türkiye'nin en büyüğü olma özelliğine sahip yeni bir kütüphane açıldı.

Hal eki olan -de bu şekilde. Daima bitişik ve cümleden çıkarıldığında anlam bozuluyor. Şimdi bağlaç olan -de ekine geçelim...

4. Bağlaç olan -de/-da daima ayrı yazılır

Sanırım asıl sıkıntı burada. (bulunma anlamı verdiği için bitişik) Bağlaç olan -de/-da eki, cümleye, ''ekstradan'' anlamı katar. Cümleden çıkarıldığında anlam daralır ama bozulmaz.

Ben de seni seviyorum.

Ben seni seviyorum desek çok da (ayrı) değişen bir şey olmaz..

Sen de mi Brütüs?

Bunda (bitişik) anlam epeyce daralsa da (ayrı), bozulmuyor.

Evet bu karikatürde gördüğümüz gibi, ''bile, dahi'' anlamlarına gelen yani en başta dediğim ''ekstradan'' anlamını veren -de eki, bağlaçtır ve daima ayrı yazılır.

''Artık bakışarak DA anlaşabiliyoruz'' olmalıydı.

İpucu: Üst üste iki -de/-da eki varsa, ikincisi daima ayrı yazılır

Annemde de şimdiden telaş başladı

:) Bu işi abartanlar da (ayrı) var elbette :)

5. Özel isimlere gelen -de/-da ekleri daima ayrı yazılır

Mustafa da benimle gelecek. (Ayşe gelecek, Fatma gelecek, Mustafa DA gelecek - Bağlaç olan)

Mustafa'da alerjik nezle varmış. (Hastalık onun bedeninde bulunuyor - Hal eki olan)

Son bir örnek vermek istiyorum:

Ben de bu konuda hassasım.

Birinci ek, ''sen hassassın, evet ben DE hassasım'' anlamı veriyor. bu yüzde bağlaçtır ve ayrı yazılır.

İkinci ek ise, ''bu konu üzerinde'' anlamı taşıdığı için bulunma hal ekidir ve bitişik yazılır.

Cümleden çıkarıp okursanız:

Ben bu konuda hassasım.

Bağlaç olan ekini çıkarınca çok fazla değişiklik olmadı.

Ben de bu konu hassasım.

Bulunma hal ekini çıkarınca anlam epey bozuldu.

Dinleyeniniz varsa, yıllar önce Zeki, Zekirdek programında (bitişik) Atilla Taş'a bu ekin yazılışını öğretmişti. Atilla Taş artık doğru yazıyor mu yoksa hala karıştırıyor mu bilmiyorum ama umarım bencemi okuyan herkes bundan sonra doğru yazar :)

Umarım sıkıcı olmamıştır. İlk bencem olduğu için acemiliğimi mazur görmenizi rica ediyorum. Bir sonraki bencem de (ayrı) -ki eki üzerine olacak :D

Herkese iyi günler :)