Peki sizce Tanrı mi insanı yarattı yoksa ihtiyaçları için insan mı Tanrı yi, konuyu tasavvuf ve felsefik ele alın kavga etmeyin?

Meseleyi “Tanrı mı insanı yarattı, yoksa insan mı ihtiyaçlarından dolayı Tanrı’yı tasarladı?” şeklinde iki eşit ihtimal arasında bırakmak, İslam’ın Tanrı anlayışını biraz eksik okumak olur. Çünkü İslam’da Allah, insan zihninin ürettiği bir kavram veya insanın psikolojik ihtiyaçlarını karşılamak için ortaya çıkardığı bir varlık olarak değil, insanın varlığının ve bütün varlık düzeninin ontolojik sebebi olarak ele alınır. Yani insan Allah’ı düşünmeden, dile getirmeden ve hakkında herhangi bir inanca sahip olmadan önce de Allah vardır. İnsan’ın Tanrı tasavvuru değişebilir, yanlış olabilir, hatta tamamen reddedilebilir; fakat bunların hiçbiri Tanrı’nın varlığı üzerinde belirleyici değildir.

Burada İslam filozoflarının üzerinde durduğu temel ayrım, “zorunlu varlık” ile “mümkün varlık” ayrımıdır. İnsan, yıldızlar, gezegenler, canlılar ve gördüğümüz bütün maddi gerçeklik zorunlu olmak zorunda değildir. Başka türlü de var olabilirlerdi veya hiç var olmayabilirlerdi. Bu nedenle onların varlığı kendilerinden kaynaklanıyor gibi düşünülemez. İslam felsefesinde özellikle Farabi ve İbn Sina gibi düşünürler, mümkün varlıkların var olabilmesi için kendisi başka bir şeye muhtaç olmayan bir temele ihtiyaç bulunduğunu savunur. İbn Sina’nın “Vacibü’l-Vücud” dediği bu zorunlu varlık, Allah’tır.

Fakat senin sorunun daha ilginç kısmı burada başlıyor: “Evren tek bir maddeyse biz aslında bir bütünün parçasıyız; o hâlde ortak bir zihin veya kolektif bir bilinç Tanrı olabilir mi?” Bu düşünce, tasavvuf ile modern felsefenin bazı noktalarının birbirine yaklaştığı bir alan oluşturuyor. Ancak İslam’ın klasik anlayışında “her şey Tanrı’dır” demek ile “her şey Tanrı’ya bağlıdır ve varlığını O’ndan alır” demek arasında çok büyük bir fark vardır.

Tasavvufta özellikle vahdet düşüncesi konuşulurken bu ayrım son derece önemlidir. İlk bakışta “varlık birdir” sözü, “öyleyse evrendeki her şey Tanrı’dır” şeklinde anlaşılabilir. Fakat klasik tasavvufun önemli isimleri için mesele bundan daha inceliklidir. Varlık bakımından Allah mutlak ve bağımsızdır; yaratılmışlar ise O’na bağımlıdır. Dolayısıyla insan ile Tanrı arasında basit anlamda özdeşlik kurulamaz. Bir damlanın denizde bulunması ile damlanın denizin kendisi olması aynı şey olmadığı gibi, insanın Allah’ın yaratmasıyla var olması da insanın Allah’ın kendisi olduğu anlamına gelmez.

İbn Arabi üzerinden düşünürsek mesele daha da derinleşir. Onun düşüncesinde bütün varlıkta ilahi isimlerin ve sıfatların tecellileri görülür. İnsan da bu tecellileri en kapsamlı biçimde taşıyan varlıklardan biridir. Bu nedenle insan, kendisini tanımaya başladığında yalnızca biyolojik veya psikolojik bir varlığı değil, varlığının kaynağıyla ilişkisini de düşünmeye başlar. Tasavvufun “Kendini bilen Rabbini bilir” şeklinde meşhur olan sözü de burada önem kazanır. Her ne kadar bu sözün hadis olarak isnadı tartışmalı olsa da tasavvufi düşüncede çok güçlü bir karşılığı vardır. İnsan kendisini mutlak ve bağımsız bir varlık olarak gördüğü sürece hakikati eksik kavrar; kendi sınırlılığını fark ettiğinde ise kendisinin nihai kaynak olmadığını anlamaya başlar.

Buradan “kolektif zihin Tanrı olabilir mi?” sorusuna gelirsek, İslami açıdan buna doğrudan “evet” demek mümkün değildir. Çünkü kolektif zihin dediğimiz şey, en fazla yaratılmış varlıkların bilinçlerinin oluşturduğu ortak bir bütün olabilir. Oysa Allah, başka bilinçlerin birleşmesiyle meydana gelen bir toplam değildir. Eğer Tanrı’yı bütün insanların, hayvanların ve evrendeki diğer varlıkların bilinçlerinin toplamı olarak tanımlarsak, Tanrı’yı parçaların bir araya gelmesiyle oluşan bileşik bir varlığa çevirmiş oluruz. İslam’ın tevhid anlayışı ise Allah’ı böyle bir toplam olarak kabul etmez. Allah yaratılanların toplamı değil, yaratılanların varlık sebebidir.

Burada İslam ile bazı panteist ve panenteist düşünceler arasındaki fark ortaya çıkar. Panteizm kabaca Tanrı ile evreni özdeş görme eğilimindedir: Evren varsa Tanrı vardır, Tanrı varsa evren vardır. İslam’ın klasik teizmi ise bunu kabul etmez. İslam’a göre evren Allah değildir. Evren yaratılmıştır ve Allah’ın varlığı evrene bağlı değildir. Panenteizm ise “her şey Tanrı’nın içindedir ama Tanrı her şeyden daha fazlasıdır” şeklinde daha farklı bir yaklaşım geliştirir. Tasavvufla bazı benzerlikler kurulsa da İslam’daki tevhid anlayışını doğrudan panenteizm ile özdeşleştirmek de doğru olmaz.

Ayrıca “Tanrı’yı insan mı yarattı?” sorusunun psikolojik yönü de ciddiye alınmalı. Ludwig Feuerbach gibi düşünürler, insanların kendi ideallerini, korkularını, ahlaki beklentilerini ve mükemmellik arayışlarını Tanrı’ya yansıttığını savunmuşlardır. Buna göre insan güçlü, ölümsüz, adil ve mutlak olanı ararken bu özellikleri Tanrı kavramında toplar. Freud da dini büyük ölçüde insanın psikolojik ihtiyaçları üzerinden yorumlamıştır. Bu düşüncelerin güçlü tarafı, insanların gerçekten de Tanrı tasavvurlarını kendi kültürlerinden, korkularından ve deneyimlerinden etkilenerek oluşturabildiklerini göstermeleridir. Fakat buradan “insan Tanrı kavramını oluşturduysa Tanrı yoktur” sonucu zorunlu olarak çıkmaz. Bir şey hakkındaki tasavvurumuzun insan zihni tarafından oluşturulması, o şeyin gerçek olmadığı anlamına gelmez.

Örneğin matematik hakkında insanların farklı tasavvurları olabilir ama bu, matematiksel gerçekliklerin yalnızca zihnimizde üretildiğini tek başına kanıtlamaz. Aynı şekilde insanların farklı Tanrı tasavvurlarına sahip olması ile Tanrı’nın gerçekten var olup olmaması birbirinden ayrı sorulardır. İslam düşüncesi açısından insanın Tanrı hakkında konuşurken oluşturduğu kavram ile Tanrı’nın kendisi aynı şey değildir. Bizim zihnimizdeki Allah tasviri sınırlıdır; Allah’ın zatı ise insan zihninin sınırlarına indirgenemez.

Bir başka önemli mesele de şu: Eğer evren tek bir bütünden oluşuyorsa, bundan zorunlu olarak “tek bir bilinç” sonucu çıkar mı? Hayır. Tek bir fiziksel sistemin parçaları olmak ile tek bir bilinç olmak aynı şey değildir. Bir insanın bedenindeki milyarlarca hücrenin aynı organizmanın parçaları olması, bütün hücrelerin tek bir insan bilincine ayrı ayrı sahip olduğu anlamına gelmez. Dolayısıyla evrenin maddi veya ontolojik açıdan bir bütün olması, onun mutlaka tek bir zihne sahip olduğunu kanıtlamaz. Bu, felsefi olarak ayrıca savunulması gereken bir iddiadır.

Bununla beraber, tasavvufun burada sunduğu çok etkileyici bir bakış açısı vardır: İnsan kendisini evrenden tamamen kopuk, bağımsız bir özne olarak gördüğünde büyük bir yanılgıya düşebilir. Çünkü yediğimiz gıda, soluduğumuz hava, bedenimizin elementleri, zaman, toplum ve diğer canlılar olmadan varlığımız düşünülemez. Bu anlamda insan gerçekten de bütünden kopuk değildir. Fakat tasavvuf bu birlik duygusunu “ben Tanrı’yım” noktasına değil, “ben kendimden ibaret değilim” noktasına taşır. Bu küçük görünen fark aslında bütün meselenin merkezidir.

İslam felsefesinin daha derin yorumunda insanın Tanrı’ya ihtiyacı ile Tanrı’nın insana ihtiyacı birbirinin simetriği değildir. İnsan Allah’a muhtaçtır; Allah insana muhtaç değildir. İnsan ibadet ederek, dua ederek, düşünerek ve arayarak kendi varoluşunu anlamlandırmaya çalışır. Allah’ın ise insan tarafından var edilmesi, onaylanması veya bilinmesi gerekmez. İnsan Allah’ı inkâr etse bile kendi inkârıyla Allah’ı yok etmiş olmaz. Nasıl bir insan gözlerini kapattığında güneş ortadan kaybolmuyorsa, insanın zihninden Tanrı kavramını çıkarması da Tanrı’nın ontolojik varlığını ortadan kaldırmaz.

Belki de sorunun en güzel cevabı burada yatıyor: İnsan Tanrı hakkında oluşturduğu imgeleri yaratabilir, onları değiştirebilir, reddedebilir, hatta ihtiyaçlarına göre şekillendirebilir. Fakat İslam’ın iddiası, insanın bu imgelerin ötesinde bulunan mutlak hakikati yaratmadığıdır. İnsan Tanrı’yı zihninde “kurabilir”, fakat Tanrı’nın varlık sebebi insan zihni değildir.

Dolayısıyla “kolektif bilinç Tanrı olabilir mi?” sorusuna İslami filozof edasıyla verilecek cevap şöyle olurdu: Kolektif bilinç yaratılmışların ortak bir niteliği olarak düşünülebilir; fakat Allah kolektif bilincin toplamı değildir. Eğer evreni bir bütün olarak kabul edersek, bu bütünün varlığını mümkün kılan nihai sebebin ne olduğu sorusu yine karşımızda durur. İslam düşüncesi bu noktada bütünü Tanrı ilan etmek yerine, bütünün ötesinde ve onu varlıkta tutan aşkın bir hakikatten söz eder.

Ve belki insanın asıl yanılgısı da şudur: Tanrı’yı bulmak için sürekli dışarıya bakarken, aslında kendi varlığının ne kadar bağımlı, geçici ve sınırlı olduğunu fark etmemesi. Tasavvufun söylediği şey kabaca şudur: Kendini mutlak bir varlık sanmayı bıraktığında, mutlak olanı aramaya başlarsın. İnsan Tanrı’yı yaratmaz; fakat Tanrı hakkında oluşturduğu imgeleri sürekli yeniden yaratır. Gerçek manevi arayış da bu imgelerin ötesine geçip hakikatin kendisine yönelme çabasıdır.

Bu nedenle “Tanrı mı insanı yarattı, insan mı Tanrı’yı?” sorusuna İslam açısından cevap nettir: İnsan Tanrı’yı yaratmadı; fakat insan, Tanrı hakkında birbirinden farklı tasavvurlar yarattı. Tanrı’nın kendisi ise insan bilincine, insan kültürüne veya kolektif zihne bağlı değildir. Varlıkların hepsi O’na muhtaç olabilir, fakat O hiçbir varlığa muhtaç değildir. Tevhidin en güçlü tarafı da tam olarak bu ayrımı korumasıdır.