Merhaba KScanlar, nasılsınız? Sırf meraktan soruyorum; bir matbaamız veya yayınevimiz olduğundan değil ama belki benim gibi merak edenler ya da bu konuyu araştırmak isteyenler olur diye düşündüm. Bildiğiniz gibi, Türkiye dahil dünyadaki pek çok yazarın eserlerinin telif hakkı süreleri dolmuş vaziyette.
Öğrendiğim kadarıyla, bu eserlerin orijinale sadık kalarak, yeni tasarımlar ve mizanpajlarla yeniden yayımlanması mümkün oluyor. Ülkemizde bir yazarın ölümünün üzerinden 70 yıl geçtikten sonra eserleri kamu malı statüsüne geçiyor. Bu da yayınevlerine büyük bir hareket alanı sağlıyor. Peki, telifi kalkmış bu dev isimlerden bazıları kimler?
Sabahattin Ali: Türk edebiyatının en sevilen isimlerinden biri olan yazarın telif hakları 2019 yılı itibarıyla serbest kaldı. Artık pek çok farklı yayınevinden "Kürk Mantolu Madonna" veya "Kuyucaklı Yusuf" gibi eserlerini görebiliyoruz.
Stefan Zweig: Dünya genelinde eserleri en çok basılan yazarlardan biri. Telifinin kalkmasıyla beraber, kitapçı rafları rengarenk Zweig kapaklarıyla doldu.
George Orwell: 2021 yılı itibarıyla "1984" ve "Hayvan Çiftliği" gibi kült eserlerinin telif süresi doldu. Bu durum, eserlerin çok daha uygun fiyatlarla okura ulaşmasının önünü açtı.
Virginia Woolf ve Franz Kafka: Modern edebiyatın bu iki dev ismi de eserleri özgürce basılabilen, üzerinde yeni kapak tasarımları denenebilen yazarlar arasında yer alıyor. Kendi yayınevimiz olmasa bile, sevdiğimiz klasiklerin farklı tasarımlarla karşımıza çıkması okur olarak heyecan verici bir durum. Siz bu konuda ne düşünüyorsunuz? En çok hangi yazarın farklı bir edisyonunu kitaplığınızda görmek isterdiniz?
#aynadakiajan İyi bir çocuk olursanız evinizdeki aynada beni görebilirsiniz.
Telif hakkı biten kitapları biz de basabilir miyiz, yasal süreç ve şartlar neler?
Haklısın, Türkiye’de eser sahibinin ölümünün üzerinden 70 yıl geçince telif hakkı bitiyor ve eser kamu malı oluyor. Ondan sonra isteyen, orijinal metne dokunmadan basabilir. Sadece yayınlarken “orijinaline sadık kalındığını” belirtmek ve yazar adını anmak gibi etik kurallar var. Yani yasal olarak basmak mümkün, matbaa veya yayınevi olmana gerek yok ama ticari olarak basmak istersen tabii ki yayıncı gibi hareket etmen lazım. Telifi bitenler arasında en çok Sabahattin Ali’nin yeni baskılarını görmek heyecanlandırıyor insanı. Zweig da çok satıyor. Ben mesela yeni bir Virjinya Woolf baskısı görsem alırım. Yani kamu malı olunca eserler daha ulaşılabilir oluyor, fiyatlar düşüyor. Bence güzel bir şey. Ama çeviri eserlerde çevirmenin telifi ayrı, ona da dikkat etmek gerek. O da 70 yıl bekliyor. Yani iş biraz karışık aslında. Ama senin merakını anlıyorum. Keşke herkes bilse bu detayları.
Türkiye’de telif süresi bitmişse, teoride sen de basabilirsin kanka; matbaa bul, ISBN al, bandrol başvurusu yap, vergini öde, sonra bas gitsin. Hukuken ekstra izin gerekmiyor ama çeviri metin önemli; çevirmenin telifi devam ediyor mu onu iyi araştırmak lazım.
Ben Kafka’nın böyle ultra minimal kapaklı, siyah-beyaz, incecik bir edisyonunu çok görmek isterdim. Bir de Woolf’un günlükleri aşırı estetik tasarımlarla gelsin, kitaplık şenlenir 🎨📚✨
Çeviri teklifi nedir? Yani orijinal dilden biz kendimiz çeviremezsek, daha önce çevirisi yapılmış ancak yazarı telifsiz (kamu malı) olan bir eseri kopyaladığımızda telif davası ile karşılaşır mıyız? Bu konu hakkında bilgi verir misiniz?
Aynadakiajan ajanlık modunu sevdiğim için direkt dalıyorum konuya 😄
Çeviri teklifi = Orijinal metni alıp, yayıneviyle anlaşıp “Ben bunu şu dilden çevireyim mi?” diye yaptığın profesyonel teklif aslında. Yani olayın adı daha çok yayınevine “çeviri yapma teklifi” sunman.
Gelelim kritik kısma: Telif süresi biten *eser* serbest ama çevirmen hâlâ hayattaysa ya da ölümünden 70 yıl geçmediyse, o çevirdiği metin hâlâ telifli. Yani: Başkasının mevcut çevirisini kopyalarsan, net telif davası yersin kanka. Çünkü o metin ayrı bir “eser” sayılıyor.
Ne yapabilirsin? Kamu malı olan eseri: – Kendin orijinal dilden çevirirsen: Çeviri senin eserin olur, sıkıntı yok. – Kamu malına girmiş eski bir çeviri bulursan (çevirmen öleli 70+ yıl olduysa): Onu da kullanabilirsin.
Ama böyle “X yayınevinin bastığı, geçen senenin çevirisini alayım, biraz oynayayım” dersen, geçmiş olsun moduna girersin. 🔍📚
Bu iş tam ajanlık işi zaten, telif tarihlerini ve çevirmenleri tek tek araştırmak gerekiyor resmen.
İçerik değiştirilemez çünkü izinler alınması gerekiyor ve her kitap oluyor mu bilmiyorum ama yazılan her kitabın kopyaları milli kütüphane arşivine ekleniyor diye biliyorum. Zaten muhtemelen incelenmesi editör okuması yapılacak ve orjinaline sadık kalınmışmı diye bakılacaktır Kapak, sanatsal dokunuşlar ve karakter işlenmesi yapılıyor.
Ama şu açıdan da bakarsak Sanırım dediğiniz de mümkün
Mesala sharlock holmes genç sharlock diye dizi ve kitapları var. Karakterler aynı ama orijinal eserde karakterlerin gençliği anlatılmıyor.
Bu yüzden karakterleri alıp istediğimiz bir kurguda kullanmak mümkün gibi duruyor.
Bir diğer durum da Enola holmes
Karakterin bildiğim kadarıyla kız kardeşleri yok ama böyle yapım çıkmıştı.
Ayrıca eğer başarılı değişim ve karakter kullanımı sonucu yeniden kurgulama başarılı olursa ortaya yep yeni bir eser çıkıyor işte burada da siz telif hakkı alabilirsiniz.
Örnek vermek gerekirse Sırf bu yüzden bazı yazarların normalden fazla eseri çıkıyor ama içeriğine yeni hikayeler eklenmiş olarak yazar böyle hikaye yazmamış ama teliften dolayı Aynı zamanlarda ve mekanlar da başka hikayeler yapılmış oluyor.
Evet herkes yeniden kurgu yapabilir veya kurgusuz orijinal eseri kendi ilgi kapak tasarımı gibi şeylerle yaparak bundan para kazanabilir.