Orta Asya Türklerinde Kültür ve Zihniyet Yapısı

Türklerin bilinen tarihi M.Ö. 8000'li yıllara kadar uzanmaktadır. İsim olarak bilinen ilk topluluk Hunlardır. M.Ö. 1700 yıllarına kadar Orta Asya'da kabililer hâlinde yaşamış, M.Ö. 220 yılında kurulduğu kabul edilmiştir. Fakat bu kuruluş tarihi net değildir. Türkler, ilk olarak Orta Asya dolaylarında, göçebe kitleler hâlinde hüküm sürmüşlerdir. Orta Asya Türk gelenekleri ile Anadolu Türk gelenekleri farklılık göstermektedir. Esasen Orta Asya Türkleri daha çok İslam öncesi Türkler olarak adlandırılmaktadır. Bunlara Eski Türkler de diyebiliriz. Fakat İslam'ın kabul edilişinden sonra da Orta Asya'da hüküm sürmüş Türk devletleri bulunmakta idi. Bizi ilgilendiren kısım, Türklerin henüz Anadolu'ya yerleşmeden önceki kültür ve zihniyet yapısıdır.

Kadınlar her zaman olduğu gibi bu dönemde de kıyafetlerinde süslü ve değerli eşyalar kullanmışlardır.

Eski Türklerde kadınlar kaftan tarzında kıyafet giymişlerdir. Başlarında çeşitli kavuklar takmış ve bu kavuklar üzerine de çeşitli mücevherler eklemişlerdir. Eski Türklerde mücevherliğe önem verilmiştir. Hatta karışımla elde edilen bronzu ilk defa Türkler bulmuştur. Kadınların kıyafetlerinin üzerindeki işlemeler Orta Asya kültürünü yansıtmakta. Göçebe bir yaşam tarzı benimsediklerinden dolayı giyilmesi rahatsızlık vermeyen hayvan derisinden imal edilmiş kıyafetleri tercih etmekteydiler. Kışlak bölgelerde ise daha çok koyun yününden elde edilmiş kıyafetleri giymişlerdir. O dönem Türk kadınlarının kılık kıyafetine önem vermeleri ve çeşitli boyalar sürmeleri dış güzelliklerine önem verdiğinin bir göstergesidir.

Eski Türkler göçebe bir yaşam tarzı benimsedikleri ve benimsemek zorunda kaldıkları için atları vazgeçilmez vasıta olarak görmüşlerdir. Ata daha rahat binebilmeleri için de pantolonu ilk icat eden millet olmuşlardır.

Hayvansal kökenli yiyecek ve içecekler vazgeçilmez besin kaynakları olmuştur.

Genelde bozkır ovalarında yaşadıklarından dolayı ve hayvancılıkla geçindiklerinden dolayı et, Türkler için vazgeçilmez besin olmuştur. Bundan dolayıdır ki eti konserve olarak saklanmayı öğrenmişlerdir. Aynı zamanda hayvanlardan elde edilen sütle yoğurt ve peynir yapımında da bulunuyorlardı. Şenlik için yemek masaları hazırlanır ve hayvansal kökenli yiyecek ve içecekler tüketilirdi. Bunun yanında bitkisel besinler de tüketilirdi. Erik, üzüm, kavun, fıstık, sarımsak ve kabak gibi daha birçok sebze ve meyve şölen masalarında yerini alırdı. Fakir olanlar da bu yiyeceklerden faydalanırdı. Ayrıca Eski Türklerde şarap da vazgeçilmez içecekler arasındadır.

Hakanın (kralın) eşi ka-tun (hatun) çeşitli siyasi haklara sahipti.

Eski Türklerde kadınların kılıç kuşanıp savaşa katıldıklarına dair rivayetler olsa da bunlar doğru değildir. Zira böyle bir bilgiye hiçbir kaynakta rastlanılmamaktadır. Eski Türklerde yalnızca hakanın eşi belli başlı siyasi haklara sahiptir. Hatun; hakanın yokluğunda ülkeyi yönetebilir, dini törenler hazırlayabilir, antlaşmalara imza atabilir ve elçileri buyruğuna davet edebilirdi. Ayrıca sadece Türk hatunun oğlu tahta çıkabilirdi. Fakat Mukan Kağan'ın oğlu Töremen Kağan bu anlayıştan münezzehtir. Zira onun annesi Çinli bir prensesti.

Mahkemelerde ahlaki konular da görüşülürdü.

Eski Türklerde devlete baş kaldıranların mahkemesine bizzat hakan da bakardı. Ülkeyi bölüp fitne çıkarmanın cezası ölümdü. Hatta bu anlayış Osmanlı Devleti'nin örfi kanunlarında da vardı. Mahkemeler sadece siyasi suçları değerlendirmezdi, her türlü ahlaki suçları da değerlendirirdi. Mesela hırsızlık yapanlar mahkemede yargılanırdı. Bunun yanında zina (evlilik öncesi ilişki) yapanlar da mahkemelerde yargılanırdı. Namus kavramı Eski Türklerde önemli bir yere sahipti.

Her dine karşı saygılıydılar; saygısızlık yapanlar cezalandırılırdı.

Eski Türkler Yahudilikten Museviliğe kadar çeşitli dinlere inanmışlardır. Fakat Orta Asya Türklerinde genelde Tengricilik (Gök Tanrı) inancı görülmekteydi. Bu inanışa göre tek bir yaratıcı vardır ve o da göklerdedir. Günümüzde kullanılan ''Allah yukarıda.'' anlayışı da buradan gelmektedir. Bu inançla beraber bir de kut anlayışı vardır ki bu tamamen siyasi bir olgudur. Bu anlayışa göre hakan, yönetme hakkını Tanrı'dan almıştır. Aynı durum, Osmanlı Devleti'nde de mevcut idi. Eski Türkler farklı dinlere mensup insanları bünyesinde toplamıştır. Türkler, kişileri inançlarında özgür bırakmış, alınan yerlerde dini baskılar yapmamış ve inançlara müdahale etmemişlerdir. Bu hoşgörü anlayışı bozan kişileri de mahkemelerde yargılarlardı.

''Her Türk asker doğar'' anlayışı vardı.

Eski Türklerde askerliğe büyük önem verilmiştir. İlk kara kuvvetleri sistemini kuran Asya Hun Devleti Hükümdarı Mete Han olmuştur. Onun hükümdar olmasıyla Türk ordusu kurulmuştur ve bugün ''Hava Kuvvetleri Komutanlığı''nın logosunda Mete Han'ın hükümdar olduğu tarih (M.Ö. 209) yazmaktadır. Orta Asya Türkleri, muharebelerde geri çekilip hilal şeklinde saldırma yöntemi olan ''hilal taktiği''ni uygulamışlardır. Bu uygulama bizzat Selçuklu ve Osmanlı Devleti gibi Türk-İslam devletlerinde de uygulanmıştır.

Bilim ve sanat yönündeki çalışmaları.

Türkler ilk kez Uygurlar döneminde yerleşik hayata geçtiklerinden dolayı elde edilen buluşlar da genelde bu dönemde olmuştur. Bu dönemden önce Türkler genelde at ticaretinde bulunuyordu. Göktürkler henüz Bumin Kağan önderliğinde kurulmadan evvel Juan Juan Devleti'ne at satıp silah imalatında bulunuyordu. Fakat Uygular ile yerleşik hayata geçilmesiyle beraber bilime yönelmişlerdir. 1 yılı 365 gün 6 saat olarak hesaplamışlardır ve ilk takvim olan ''12 Hayvanlı Takvim''i bulmuşlardır. Uygurlar tahta harflerden matbaayı ve pamuktan kağıdı yapmışlardır. Madencilikte ve demircilikte oldukça ileri düzeye gitmişlerdir. Bunun dışında hayvan figürlerini heykellere, kültürlerini ise halılara işlemişlerdir.