Kitap/Senaryo Nasıl Yazılır?

Bu yazı, uzun süre önce yazdığım ve bağımı kopardığım bir bencenin; detaylandırılmış ve daha geniş bir yelpaze de ele alınmış halidir. "Çalmışsın" gibi ithamlarda bulunmamanızı rica ediyorum.

Senaryo Nedir ? Neden Hak Ettiği Değeri Görmüyor?

Senaryo; belirli bir mekan içerisinde, farklı kişiliklere ve düşüncelere sahip karakterlerle, bir olay örgüsü (kurgu) oluşturmak ve bunu kağıda dökmektir. Öyle geniş bir alandır ki. Diziler, filmler, animeler, çizgi filmler, tiyatral piyesler, romanlar, öyküler, masallar, oyun hikayeleri, çizgi romanlar vb.

Bu kavramı bize kazandıran kişi; Roy McCardell'dır. 1870 doğumludur. Çeşitli gazetelerde, köşe yazarlığı ve eleştirmenlik yapmıştır. Muhtelif yenünlerde, tefrika romanlar da yayınlamıştır. İlk senaryoyu, 1900 senesinde yazmıştır.

Ancak günümüzde, senaryo hak ettiği değeri görmeyen bir alandır. Her önüne gelen yazar olduğundan, hiç düşünmeden dijital platformlarda ergence hikayeler yazdığından; hep yanlış anlaşılır, hor görülür.

Ülkemizdeki en büyük örneği, Türk dizileri. Hiç bir derinliği olmayan, anlamsız bir yığın karakterden, saçmalıklar silsilesinden vuku bulmuş, yerli (yersiz) yapımlar cabası.

Elbette ki, tek sebebi bu değil. Her zaman, yeterince para kazandırmaması, geçindirmemesi gibi nedenler de var. Veyahut edebiyata, sanata karşı olan yabancılığın doğurduğu bir ön yargıdan; saçma olduğuna kani olunur. Sıkıcı olduğu düşünülür.

Kimi insansa; telefon, tablet gibi teknolojik araçlarla ilgilenmenin daha eğlenceli olacağını düşünür. Bu da, o kişiyi yararlı şeyler yapmaktan alıkoyar. Esasen, hepimiz öyleyiz. Bu, akıl almaz teknoloji dünyasında hiç bir şey yapasımız gelmiyor. Üşengeç, tembel insanlara dönüşüyoruz.

Senaryo yazmak, çok meşakkatli ve emek isteyen bir şey olsa da; anlaşılır teknikler ve tavsiyeler ile eli yüzü düzgün bir hikayeyi ortaya çıkarmak mümkündür. Gelin, lafı daha fazla uzatmadan konuya girelim.

Nereden Başlamalıyım?

Her hikaye bir cümle ile başlar. Kimisi, iyi ve ilgi çekicidir. Kimisi, berbat ve sıradandır. Mesela, Breaking Bad.

"Ezik ve zavallı bir kimya öğretmeni, kansere yakalanır. Ailesine, daha iyi bir miras bırakabilmek için uyuşturucu ticaretine girer."

Cümleyi, ince eleyip sık dokuyarak irdeleyelim. "Ezik ve zavallı" Bu kelime, bizi Blake Snyder'ın Save The Cat (Kediyi Kurtar) adlı eserine götürüyor. Ünlü yazar, bir karakterin ne olursa olsun sempatik yapılmasını, izleyicinin ya da okuyucunun ona acıması gerektiğini vurgular kitapta.

İşte, Walter White bu tanıma gayet uygun. "Ailesine, daha iyi bir miras bırakabilmek için" Bu kısımda ise uyuşturucunun, ne denli pis bir iş olduğunu bildiğimiz halde ona üzülürüz ve acırız. Bunun, iki nedeni vardır.

1) Akciğer kanserine yakalanmış olması.

2) Ailesini düşünmesi, onlara daha iyi bir hayat yaşatmak için başka bir çaresinin olmaması.

Bu, Blake Snyder'ın hipotezini doğrular nitelikte. "Uyuşturucu ticaretine girer." Eğitim sektöründen, uyuşturucu sektörüne bir geçiş var. Ki bu tema, Breaking Bad'e kadar kullanılan bir tema değildi. Hele hele, bu kişinin bir Kimya öğretmeni olması daha da ilgi çekicidir.

BONUS: Walter White'ın lakabı, Heisenberg'dir. Heisenberg, çok ünlü bir teorik fizikçidir.

Elbette ki, başka örnekler de vereceğim. Misal, Prison Break. "Suçsuz yere hapse atılan ağabeyini, kurtarmak için çabalayan inşaat mühendisi Michael Schofield'i konu alır."

"Suçsuz yere hapse atılan ağabeyini kurtarmak için" Hapisten kaçma teması, çok tutulan ve ilgi gören bir temadır. Özellikle, abisini kurtarmak isteyen gencin inşaat mühendisi olması; senaryonun özgünlüğünün en büyük kanıtıdır. Ki bir film için en önemli faktör budur.

Unutulmaz Karakterler Nasıl Yaratılır?

Bunları, bir kenara bırakalım. Gelelim, işin özüne. Karakterlerin ve hikayenin derinliğine. Derinlik derken, neyi kast ediyorum ? Açıklayayım. Hikayenizdeki kahramanların, bir travmasının yahut korkusunun olması mühim. Unutulmaz, akılda kalıcı karakterler yaratmak da çok önemli. Çünkü basit, gündelik hayatta sık sık karşılaştığımız karakterler; hiç de ilgi çekici değildir. Buna iki örnek verelim.

1) Sıradan bir hayat yaşayan, ekmek elden su gölden büyümüş, yakında da evlenecek bir kız mi dikkatinizi çeker ?

Çok zorluk görmüş, fakir büyümüş, kendi ayakları üzerinde durmaya çalışan, anne babasından hiç sevgi görmemiş, psikolojik sorunlar yaşayan bir karakter mi ilginizi çeker?

2) Minik bir çocuğun geleceği için ailesi tarafından, süper güçleri ile beraber, Kripton gezegeninden Dünya'ya yollanması mı daha çok ilginizi çekiyor ?

Yoksa, sıradan bir kurumda memurluk yapan bir adam mı ?

Aradaki farka bakın, neredeyse dağlar kadar. Yanlış anlaşılmasın, harika karakterler oluşturmak için Fantastik kurgu yazmanıza gerek yok. Sadece şu motife dikkat etmeniz önemli: Yeni bir dünya, yeni bir hayat. Bu ortama uyum sağlamak, bir şekilde yaşamaya çalışmak. Bu esnada, zorluklar yaşamak.

(Bu kısım, karakterlerin özelliklerini belirleyemeyenler içindir. Ünlü tiyatro örneklerinden ve kahramanlarından bahsedip, karakter yaratma konusunda yardımcı olmaya çalıştım.)

1) Orta Oyunu (Türk Tiyatrosu)

Pişekar (Efendi): İçten pazarlıklı, kavgaları bitiren, küsleri barıştıran, olgun ve sorumluluk sahibi biridir. Aklını kullanarak, kendini ve diğerlerini kurtarır. İnsanları kırmaz, kusurlarını mazur görür.

Kavuklu: Sırtını halka dayayan, yoksul fakat gönlü zengin, bilgisiz biridir. Sıcakkanlıdır, halkın diliyle konuşur. Birini anlasa bile, anlamamış gibi davranır.

2) Türk Gölge Tiyatrosu (Karagöz ve Hacivat)

Eski Ramazan akşamlarının vazgeçilmezi, Türk halkının yegane kahramanlarına değinmemek olmaz. Karagöz ve Hacivat, Türk tiyatrosunun gelişiminde önemli bir rol oynamıştır. Gelelim, gülmekten kırıp geçen karakterlerin kişiliklerine.

Karagöz: Dürüsttür, komik ve eğlenceli bir kişiliğe sahiptir. Altın gibi bir kalbi vardır. Cesurdur da. Hacivat ile yakın arkadaştır. Onu sürekli yanlış anladığı için sinirlenmesine neden olur.

Hacivat: Zeki, nazik ve kültürlü bir karakterdir. Elittir, insanlarla nasıl iletişim kurulacağını çok iyi bilir. Karagöz'ün cahilliği ve laftan anlamazlığı, onu mütemadiyen öfkelendirir.

3) Commedia dell'arte (İtalyan Halk Tiyatrosu)

Senaryo diyince, akla illa diziler ya da filmler gelmemeli. Tiyatro gibi bir sanatta, senaryo çok önemli bir faktördür. (Tiyatro metinlerine, piyes denir.) Commedia dell'arte de, profesyonel tiyatronun ilk örneklerinden biridir. Bundan mütevellit, bir senaryo oluştururken rahatlıkla kahramanlarının, karakterlerinden esinlenebilirsiniz.

Kısacası, dell'arte tiyatro da ki ünlü karakterleri ve tiplemeleri size açıklayıp; kendi öykünüzün kahramanlarını yaratmanıza yardımcı olacağım. İlham alıp, tiyatral karakterlerin kişiliklerinden esinlenerek hem işinizi kolaylaştırmış olursunuz, hem de genel kültürünüze bir katkıda bulunursunuz. Gelelim, bu ünlü kişilere.

1) Brighella: Bir Zanni'dir. Zanniler; toplumun en alt kesimini, yani yoksulları temsil eder. Brighella; diğer zannilerin ve varlıklı kimselerin aksine oldukça zeki, kurnaz ve hain bir yapıya sahiptir. Arleken'in de en yakın arkadaşıdır.

2) Pagliaccio: Palyaço kelimesinin, etimolojik kökeni bu ünlü karaktere dayanır. Pagliaccio; hem alt tabakadan bir Zannidir, hem de çok sakar bir adamdır. Konuştuğu herkesin taklidini yapar, onlarla alay eder. Günün sonunda, temiz bir dayağı da yer. Ki bu nedenle, aşık olduğu Columbina'yı sürekli Brighella'ya kaptırır.

3) Columbina: Yoksul bir hizmetçidir. Dominant ve otoriter bir yapıya, gereğinden fazla yüksek bir özgüvene sahip olduğundan; erkekleri ayartmayı, baştan çıkarmayı ve onlarla bir ilişki kurmayı çok iyi bilir. Ki, Arleken'in de sevgilisidir.

4) Arlecchino (Arleken): O, zannilerin en meşhurudur. Zeki, açık sözlü bir karakterdir. Öyle dobra ve dürüsttür ki; önüne gelene aklına ne geliyorsa söyler. "Ayıp olur, söylemeyeyim." Sözü, ona çok uzaktır. Ki bu nedenle, başını sürekli belaya sokar. Ya, kendi zekasıyla kurtulur ya da şansla. Onunla uğraşan kişiler, kendi belalarını kendi bulur. Arleken'in bir şey yapmasına gerek kalmaz. Sahi, kimler uğraşıyor onunla ?

5) Pantolone: Zengin, hasta bir tüccardır. Oldukça cimridir. Kendi kızlarına durmaksızın ahlak bekçiliği yapar, fakat genç kadınlarla birlikte olup karısını aldatır. Dottore'den de, Arleken'den de nefret etmektedir.

6) Dottore: Eğitimli, yaşı geçkin bir adamdır. Herkese, entelektüel görünmeye çalışır. Fakat hiçte öyle biri değildir. Alakasız yerlerde, alakasız bilgiler vererek komik duruma düşer. Böylece, alay konusu olur. Kimi zaman, insanların üzerinde otorite, tahakküm kurmak ister. Lakin rezil rüsva olur.

Senaryo Yazma Teknikleri, Yapıları

Farklı yazarlar, kendi kitap veya senaryo yazma klavuzlarını oluşturmuşlardır. İşte, bu başlık altında bu kalıplara değineceğiz.

I) Monomyth (Hero's Journey - Kahraman'ın Yolculuğu)

Bu kalıp, bir bilim adamı olan Joseph Campbell tarafından yaratılmıştır. Drama, masal, hikaye, novella, roman gibi pek çok türün yazımında kullanılan bir anlatı kalıbıdır. 12 aşamadan meydana gelir. Matrix, Yüzüklerin Efendisi, Harry Potter gibi kült eserler bu kalıba göre yazılmıştır.

1. Sıradan Dünya

Kahraman'ın, içinde bulunduğu ve maceranın sonunda döneceği yerdir. Frodo'nun Shire da, Harry'nin Privet Drive da oluşu gibi.

2. Maceraya Çağrı

Yeni bir dünyaya davet bölümüdür. Hikayenin, başlayıp başlamayacağını, yani maceranın kaderini tetikleyen kısımdır. Frodo'nun, yüzüğü yok etme vazifesi ve Harry'nin Hogwarts'a çağrılışı.

3. Maceraya Çağrı

Kahraman, bir kararsızlık içindedir. Doğru olanın ne olduğunu bilmemektedir. İşte, "Kabul edecek mi ?" Sorusunun oluştuğu an budur. Frodo'nun yüzüğü götürmekteki kararsızlığı, Harry'nin akrabalarının büyücülük okuluna gitmesine izin vermemesi.

4. Akıl Hocasıyla Tanışma

Kendisine rehberlik edecek, akıl danışacağı kimse ile tanışır veya bir araya gelir. Frodo ve Gandalf, Harry ve Hagrid.

5. İlk Eşik

Macera sırasında, karşılaşılan ilk engel ve problemdir. Gerilimin tırmandığı, okuyucunun veya seyircinin merak içinde beklediği bölümlerdir.

6. Testler, Dostlar, Düşmanlar

Kahraman, yeni dostlar edinir. Düşmanlarıyla tanışarak, öykünün ilerleyişini etkiler.

7. Büyük Soruna Yaklaşma

Başrol, arkadaşları ile asıl soruna yaklaşır. Heyecan hat safhada, karakterler korku içindedir.

8. Büyük Soruna Yaklaşma

Kahraman, en büyük korkusuyla veya ölümle karşılaşır. Kişisel gelişim başlar ve daha zeki, olgun biri olur.

9. Ödül, Ceza

Kahraman, büyük sorundan kurtulur. Bu kısımda, izleyici yahut okuyucu rahatlar.

10. Geri Dönüş

Yolculuğun sonu, maceranın bitişidir.

11. Doruk Noktası

Kahraman'ın, en büyük imtihanını verdiği aşamadır.

12) Dönüş

Öykünün başında neredeyse, sonunda da orada olur. Bu uzun seyahatinden kalan değerler, alınan dersler ve kıymetli hatıralar ile ebediyen mutlu bir yaşam sürer.

II) Proop Metodu ( Vladimir Propp'un 31 İşlevi)

1. Huzur: Kahraman, sakin bir haldedir.

2. Yasaklama: Kahraman, herhangi bir konuda uyarılır.

3. Yasağın Çiğnenmesi: Kendisine yapılan uyarıyı, dikkate almaz. Kuralları çiğneyerek, suç işler.

4. Sorgulama: Kötü karakter, kahraman hakkında araştırma yapmaya başlar.

5. Bilgilenme: Kahraman'ın özel hayatı, ailesi, sevgilisi, okulu gibi pek çok şeyi öğrenir.

6. Kandırma: Kötü karakter, kahramanı veya başka bir karakteri kandırmaya çalışır.

7. Dolandırıcılık: Kötü karakter, ağına düşürdüğü kişiye oyun oynar. Böylece, ona kanan kişi tuzağa düşer.

8. Zarar veya Eksiklik: Kahraman'ın ailesine ya da sevdiklerine zarar verilir.

9. Aracılık: Kahraman'a bir vazife verilir. Ya da yardım talep edilir.

10. Karşı Eylem: Kahraman, harekete geçer. Ve kötü karakteri, alt etmek için mücadele etmeye başlar.

11. Ayrılma: Kahraman, macera için yola çıkar.

12. İlk Görev: Kahraman, bir sınavla yüz yüze gelir.

13. Reaksiyon: Karşı karşıya geldiği zorluğa, bir tepki verir. Direnebilmek, gücünü kaybetmemek için çabalar.

14. Bağış: Kahraman'a, büyülü bir nesne veya güç verilir.

15. Nakledilme: Kahraman, olayların yaşandığı yere gelir.

16. Savaş: Kahraman ve kötü karakter yüzleşir.

17. Yaralanma: Kahraman, yaralanır veya yeni bir problem doğar.

18. Başarı: Kahraman sınavı geçer veya düşmanı mağlup eder.

19. İyileşme: Kahraman, yaralarını iyileştirir. Ya da kaybettiği şeyi geri alır.

20. Dönüş: Kahraman, evine geri döner.

21. Kovalama: Kahraman, düşman tarafından takip edilir.

22. Kurtuluş: Düşmandan kurtulur ve huzura erer.

23. Gizli Varış: Kahraman, kimliğini gizler ve normal yaşantısına kaldığı yerden devam eder.

24. Yanlış İddia: Sahtekar ve kurnaz biri, kendini sahte kahraman ilan eder. Ve esas kahramanın, başarılarını sahiplenir.

25. Zor Görev: Kahraman'a kimliğini doğrulamak için bir görev verilir.

26. Görev Tamamlama: Kahraman, verilen görevi tamamlar.

27. Tanıma: Gerçek kahraman anlaşılır.

28. Sahte Kahramanın Açığa Çıkması: Sahte kahraman ortaya çıkar.

29. Dönüşüm: Kahraman, yeni bir görünüm veya kimlik kazanır.

30. Cezalandırma: Kötü kahraman, cezasını çeker.

31. Evlilik: Kahraman, ya evlenir. Ya da mutlu bir sona nail olur.

III) Hikaye Çemberi - Story Circle

• Bir karakter, bir konfor alanında.
• Ama bir şey istiyor.
• Bilinmeyene girer.
• İstediğini arar.
• Büyük bir bedel öder.
• Eve geri döner.

IV) Freytag'ın Piramidi

1. Giriş

Tanıtım: Okuyucuya; mekan, kişiler, ortam hakkında birtakım bilgiler verilir. Bu şekilde, okuyucu hayal gücünü kullanır ve kitapta bahsi geçenleri kafasında canlandırmaya çalışır. Harflerle resim çizme yöntemi olan betimleme, kendini burada gösterir.

Temel Çatışma: Öykünün problemi veya ana sorunu cereyan eder. Böylece, bir aksiyon resitalinin zemini hazırlanır. Hikaye, anlam kazanmaya başlar.

2. Yükselen Hareket

Sorunlar, daha da artar ve her şey karman çorman olur. Karakterler, çeşitli engellerle baş ederken; yan çatışmalar ve karakter gelişimi hasıl olur. Heyecan ve gerilim başa baş yarışmaktadır. Kahramanlardaki korku, artık okuyucuya da sirayet etmiştir.

3. Doruk Noktası

Hikaye, heyecanlı bir hal alır. Ana çatışma, arşa çıkar. Bu kısım, karakterler için önemli bir dönüm noktasıdır. Aynı zamanda, kahraman ya da karakter ehemmiyetli bir karar alır.

4. Düşen Hareket

Doruk noktasının akabinde, taşlar yerine oturmaya başlar. Problemler hallolur, etraf durulur. Hikayenin sonu, az çok tahmin edilir. Gerginlik de, yerini bir rahatlamaya bırakır.

5. Çözüm

Sorunlar bitmiş, hikâye ebedi bir mutlulukla sona ermiştir. Karakterlerin yaşamlarına biraz değinilir, mutlu bir finalle öykü biter.

Altın Kural: 3 Perdeli Yapı

3 Perdeli Yapı, Hollywood'un can suyudur. Giriş - Gelişme - Sonuç olarak nitelendirebiliriz. Bu kurala dikkat etmeniz önemlidir. Ne fazla uzatın, ne de olayları çabucak tüketin. O yüzden, bu kaideyi çiğnemeyin ve uyun.

Senaryo Formatları (Fransız - Amerikan)

Fransız Formatı:Sol tarafa, öykünün diyalogsuz bölümü yani mizanseni ile alakalı bazı bilgiler yazılır. Sağ taraf, karakterlerin replikleri ile doldurulur.

Amerikan Formatı: Bu format, senaryonun yazımı sırasında imla kurallarını, lisanın yapısını ve dilin kullanımını belirtir. Başlıklar, yazının ortasını kapsar. Örneğin; GÜN/GECE gibi.