Birkaç Moleküle Bağlı Hisler: Duygular Nasıl Oluşuyor?

Sınav sebebiyle uzun bir süre bence paylaşmadım. Burada bence paylaşmak nedense hoşuma gidiyor :). Neyse fazla uzatmadan konuya girelim o halde. Ayrıca son olarak belirteyim bu Bence hassas görüntüler içermektedir. Hassas olan insanların okumaması önerilir.

1) Beynin bölümleri

Beyni temel olarak 3'e ayırırız. Bunlar ön beyin (Proencephalon), orta beyin (Mesencephalon) ve arka beyindir (Rhombencephalon). Proencephalon ise kendi içinde belirli loblara ayrılır. Beyindeki kıvrımlar girus, bu girusların arasındaki kanallara ise sulcus ismi verilir. Beyin iki hemisferden oluşur. Bu iki hemisfer arasındaki en belirgin bağlantıya ise Corpus Callosum adını veririz. Beynin katmanlarına bakacak olursak dışta gri cevher (substantia grisea), içeride beyaz cevher (substantia alba) vardır. Gri cevherin gri olmasının sebebi nöron hücre gövdelerinin bulunmasıdır. Beyaz cevherde ise nöron aksonları bulunur. Nöron aksonları miyelin kılıf denen bir yağ tabakasıyla sarılıdır ve bu yağ tabakası beyaz görüntü oluşumuna sebebiyet verir.

Beynin genel yapısını temel olarak anladık şimdi özet olarak bu beyin kısımlarının parçalarına bakacağız.

A) Rhombencephalon (Arka beyin)

Arka beyinde genel olarak 3 yapı görüyoruz. Bunlar beyincik (cerebellum), omurilik soğanı (medulla oblangata) ve pons'tur. Detaya girmeden görevlerine bakacak olursak beyincik daha çok denge ve kas tonusuyla yakından ilişkilidir. Ayrıca kulaktan gelen bazı sinir lifleri de beyinciğin dengeyi sağlamasına yardımcı olmaktadır. Omurilik soğanının temel görevleri ise solunum, yutma, öksürme, kusma gibi temel yaşamsal reflekslerin koordinasyonudur. Omurilik soğanı hasarları yaşamla bağdaşmaz. Pons'un ise bilinçaltı olaylarla ilişkili olduğu düşünülmektedir.

B) Mesencephalon (Orta beyin)

Orta beyin görsel ve işitsel reflekslerde önemli rol oynamaktadır. Örneğin bir sese karşı başımızı çevirmemiz veya göze ışık tutulunca göz bebeğinin küçülmesi gibi olaylarda Orta beynin büyük rol oynadığını söyleyebiliriz.

C) Proencephalon (Ön beyin)

Aslında bugün esas ilgileneceğimiz beyin bölümü ön beyindir. Ancak burada da bir ayrım bulunmaktadır. Ön beyin Telencephalon ve Diencephalon(Ara beyin) olarak ikiye ayrılır. Biz Telencephalon ile ilgileneceğiz ancak Diencephalon'dan da bahsetmek gerekir. Diencephalon'da 3 önemli parça bulunur. Bunlar Talamus, Hipotalamus ve Epitalamus'tur. Metatalamus ve Subtalamus gibi parçalar olsa da onlar fazla kaçacağından burada bahsetmeyeceğim. Sırayla bahsedecek olursak Talamus beyne gelen duyu liflerinin sinaps yaptığı bölgeleri içerir(koku duyusu istisnadır). Burada duyular anlamlandırılır ve ilişkilendirilir ardından Telencephalondaki uygun duyu bölgelerine (Brodmann bölgeleri numaralandırmasında bu bölgeler çeşitli numaralar almıştır) iletilir. Hipotalamus'a gelecek olursak hipotalamus oldukça önemli bir kısımdır. Homeostaz yani denge durumunu sağlayan Hipotalamus'tur. Vücut ısısı, cinsel dürtüler, kan basıncı, hormonal kontrol, kalp atım hızı, böbrekte su emilimi gibi çok çeşitli konularda görev alır. Ayrıca limbik sistemde de rol alması nedeniyle bugünkü konumuzda Hipotalamus'un da rolünün olduğunu hatırlatmak gerekir. Epitalamus ise daha çok biyolojik ritim ve sirkadyen ritmin düzenlenmesinde rol alır. Geceleri giren ışığın azalmasıyla melanin salgılanmasını arttırır ve uyku hissini uyandırır. Gündüz uyuyan ve gece çalışan insanlarda melatonin metabolizması bozulur.

Telencephalon'a gelecek olursak burası bizim için oldukça önemlidir. Duyuların algılanması, istemli hareket emirlerinin verilmesi, otonomik organların düzenlenmesi, mantık yürütme, okuma,anlama, konum bilgisi gibi çoğu işlevi telencephalon yapar. Telencephalon hasarında bitkisel hayat görülür. Telencephalon hayati olmamasına rağmen bilincin oluşmasında büyük rol oynamaktadır.

Anne karnında beyin gelişiminde bazı problemler olabilmektedir. Sadece arka beyin ve orta beyin gibi kısımlar gelişebilirken beyin kortekslerinin gelişimi eksik olabilmektedir. Bu hastalığa anensefali denir. Genellikle anne karnında ölüm gerçekleşir, doğum olsa bile kısa sürede bebek hayatını kaybeder.

Beynin parçalarını incelediğimize göre işin nörolojik ve psikiyatrik bölümüne geçelim.

2) Duygular ve düşünceler nasıl oluşur?

Duygu durum ve düşüncelerle ilgili beyin kısmına limbik sistem adını veririz. Limbik sistem de elbette belirli parçalardan oluşmaktadır. Öncelikle ilk parçamız olan Amigdala'dan başlayalım.

A) Amigdala

Amigdala'nın en belirgin görevi korku duygusunun kontrolüdür. Ayrıca istek ve arzularımızda da görev almaktadır. Ayrıca duygusal hafızada da Amigdala rol alır örneğin yıllar önce başınıza gelen kötü bir şey sonucu yaşadığınız üzüntü duygusunu size Amigdala hatırlatır. Amigdala ayrıca yüz mimiklerini anlamlandırmamızı sağlar. Yani karşıdaki kişinin mimiklerine bakarak üzgün mü kızgın mı yoksa mutlu mu olduğunuzu anlayabiliriz. Amigdala'sı hasar görmüş biri karşısındaki insanın mimiklerini yorumlayamaz. Bu hastalığa Prosopagnozi denir. Ayrıca Amigdala dürtülerin baskılanmasında ve saldırgan dürtülerin oluşumunda rol oynar. Amigdalası haraplanmış biri sakinleşir ancak aşırı dürtüye sahip olur.

B) Hipokampus

Limbik sistemin bir diğer parçası Hipokampus'tur. Hipokampus öğrenmede, uzamsal algılamada ve cisimlerin 3 boyutlu algılanmasında önemli rol oynar. Eskiden epilepsi ameliyatlarında hipokampus çıkarıldığı için ameliyat sonrası hastaların her bilgiyi unuttuğu gözlemlenmiştir. Bu sebeple bu tedavi yöntemi terk edilmiştir.

C) Singulat korteks

Üzüntü ve mutluluk gibi ruh hali durumlarının oluşmasında rol alan bir limbik sistem parçasıdır. Singulat korteks hasarında depresyon görülür.

D) Orbifrontal korteks

Limbik sistemin başka bir parçası olan Orbifrontal korteks işitsel ve görsel seslerin ilişkilendirilmesinde görev alır. Örneğin miyav sesini duyduğumuzda bunun bir kediden geldiğini anlamamızı sağlayan orbifrontal kortekstir.

E) Prefrontal korteks

Prefrontal korteks de limbik sistem parçasıdır. Daha çok duygularla pek ilgisi olmasa da mantıklı düşünme, planlama ve sabır gibi çeşitli olaylarda limbik sistemin içine dahil edilir. Prefrontal korteks duygu iletiminde görev alır. Prefrontal korteksin önemi yaşanan bir iş kazası sonucunda anlaşılmıştır.

Phineas Gage adlı bir inşaat ustası kaza geçirmeden önce oldukça sevecen sempatik ve disiplinli bir işçi olarak bilinirdi. Ancak basınç sonucu fırlayan bir demir çubuğun kafa tasını delmiş ve prefrontal korteksi haraplamıştır. Ancak prefrontal korteks dışında bir bölge hasar görmediğinden Gage bilincini kaybetmemiş ve ölmemiştir. Ancak karakterinin oldukça değiştiği gözlemlenmiştir. Sinirli, sabırsız ve disiplinsiz davranışlar sergileyen Gage'in böyle davranması sayesinde Prefrontal korteks'in önemi de keşfedilmiştir.

Frontal korteks ayrıca sadece ağız bölgesine gülme emri verebilir. Göz ve göz çevresi sadece duygu durum merkezleri tarafından uyarılabilir bu sebeple sahte gülmelerde göz çevresinde gülümseme görülmez.

Ayrıca frontal korteksten bağımsız şekilde bahsedecek olursak beynimizde ayna nöronları vardır. Bu nöronlar karşımızda gerçekleştirilen eylemin beynimizde taklidinin yapılmasına yardımcı olur. Bunun sonucunda empati ortaya çıkar. Empati duygumuz sayesinde de sosyalleşiriz.

3)Duygunun kimyasal bileşeni

Genel olarak duyguyla ilgili beyin bölümlerinden bahsettik. Şimdi duygularımızı etkileyen nörotransmitterlerden yani beyin hormonlarından bahsedeceğiz.

Dopamin: Ödül-ceza sistemiyle ilişkilidir. Yani bir hareketi yapmamız sonucu aldığımız haz dopamin pompalanmasıdır. Bir hareketi yaptığımız zaman haz almamızı sağlayan dopamindir. Bu sebeple bu eylem sonucunda bir çıkarımız olmuş olur ve biz de bunu yaparız yani bizi bu davranışa yönlendiren dopamindir. Ancak dopaminin fazla ve hızlı salgılanması sonucu bağımlılıklar gelişir. Beyin kimyası bozulur ve davranışa bağımlı hale geliriz.

Serotonin: Dikkat ve algıda görevli olmakla beraber mutlu ruh halinin oluşumunda çok büyük rol oynar. Bağırsaklardan da salgılanır bu sebeple bağırsak enfeksiyonları sonucunda depresyon da görülebilmektedir. Antidepresan ilaçlar serotonin geri alım inhibitörleridir yani salınan serotonin'in hücreler tarafından geri alınması önlenir ve mutlu ruh haline katkıda bulunulur.

Oksitosin: Genel olarak doğum sırasında rahim kaslarının kasılmasında rol oynamasına rağmen anne bebek arasındaki bağın oluşumunda da görev almaktadır.

Prolaktin: Annenin evladına bağlanmasını ve onu korumasını teşvik eden annelik hormonudur. Korumacı ve sevecen bir içgüdü geliştirir.

Bu hormonların dışında açlık tokluk durumu da duygu durumumuzu etkileyebilmektedir. Hipotalamus'taki açlık-tokluk merkezi ile ceza-öfke merkezleri ilişkilidir. Tokluk durumunda ceza-öfke merkezi baskılanırken açlık durumunda aktifleşir. Bu sebeple açken daha sinirli ve tahammülsüz oluruz. Bu beynin glukoz tüketiminde tasarruf yapmak için almış olduğu bir önlemdir.

Sonuç:

Elimden geldiğince sade ve kısa şekilde bahsetmeye çalıştım. Anlatılması gereken yerleri ise anlattım zira beynin yapısını bir bütün olarak ve doğru olarak anlamamız için gerekli kısımlardı. Bu yazıda beraberce insan psikolojisinin ne denli ilginç oluğuna şahit olduk. Okuduğunuz için teşekkür ederim.