Türklerin Efsanevi Atası: Dede Korkut ve Hikâyeleri

Ord. Prof. Dr. Mehmed Fuad Köprülü der ki; ''Türk edebiyatının bütün eserlerini terazinin bir kefesine, Dede Korkut'u öbür kefesine koysanız Dede Korkut ağır basar.''

Özellikle lise eğitim hayatınızda Dede Korkut Hikayeleri'ni duymuşsunuzdur. Genelde okullarda üstünkörü ve ezbere dayalı bilgiler verilse de altında büyük bir dünya yatar. Elbette burada tamamını zikretmek mümkün değil ancak sizlere kısaca Dede Korkut Hikayeleri'nden bahsedeceğim.

Dede Korkut'un efsanevi kişiliği

Dede Korkut veya Korkut Ata, Oğuz Türklerinin destanlarındaki efsanevi kişidir. Tam olarak ne zaman yaşadığı bilinmemektedir. Ancak onun hikâyeleri, dilden dile dolaşmış ve ancak 15'inci yüzyılda yazılabilmiştir. Bu, Osmanlı Devleti'nde Sultan II. Bâyezid'in saltanatına tesadüf etmektedir. Osmanlı hanedanı, ondan etkilenmiş olmalı ki II. Bâyezid, oğullarından birisinin ismini Oğuz koydu. II. Bâyezid'in kardeşi Cem Sultan'ın oğullarından birinin ismi ise Korkut idi. Osmanlı hanedanında Türkçe isimlere yer verilmediğini düşünecek olursak, Dede Korkut Hikayeleri'nin derlendiği o dönem Osmanlı hanedanını dahi etkilemişti. Dede Korkut; 295 yıl yaşayan, Seyhun Nehri kıyısında yaşadığı tahmin edilen bilge bir şamandı.

Dede Korkut Hikayeleri'nin Türkler açısından önemi

Dede Korkut Hikayeleri, sadece Türklerin hayal dünyasını tanıtan anlatılardan oluşmaz. Oğuz Türklerinin bozkır yaşamını ve gelenekleri hakkında da çok güzel bilgiler verir. Unutmayın ki Anadolu'ya gelen yani Türkiye'deki Türk varlığının teşekkül kazandığı dönem Oğuz Türklerinin Anadolu'ya gelmesiyle vuku bulmuştur. Bu anlatılar, dilden dile dolaşmış ve günümüze kadar intikal etmiştir. Türkler, Dede Korkut'u o kadar sahiplenmiştir ki onun kendi soylarının atası olduğunu ileri sürenler bile olmuştur. Mesela Ebu'l Gazi Bahadır Han ve Ebu'l Hayri Rumî Dede Korkut'u Kayı boyundan, yani Osmanlılarla aynı boydan gösterir. Tüm bu farklı rivayetler, Dede Korkut'un varlığını gizemli kılmaya devam etmektedir.

Dede Korkut Hikayeleri'nden birine örnek: Basat'ın Tepegöz'ü öldürmesi

Benim en sevdiğim Dede Korkut hikâyesi olduğundan sizlere Basat'ın Tepegöz'ü öldürme hikayesini ''özet'' olarak anlatacağım:

Bir çoban, peri kızına âşık oldu ve bu aşkın meyvesi olarak Tepegöz adında bir yaratık doğdu. Dev boyu, güçlü kolları ve başında tek gözü vardı. Oğuz Türkleri, onu sevdiler ve daha küçükken beslediler. Ona süt anne verdiler. Ancak o, bütün kadınların sütünü içine çekti ve birçok kadının ölmesine neden oldu. Biraz daha büyüyünce insanları yemeye başladı ve sonra dağlara çekildi. Türkler, doymak bilmeyen Tepegöz'den korkar oldu ve evlerinden dışarıya çıkamadılar. Nihayetinde onu öldürme kararı aldılar. Ancak Tepegöz, gelen bütün askerleri öldürüp yedi. O bölgeden kim geçse Tepegöz'ün gazabına uğruyor ve feci şekilde can veriyordu. Tepegöz ile savaşan kahramanlardan birisi Aruz Koca idi. Ancak yenemeyeceğini anlayınca ondan kaçmaya başladı ve kaçarken oğlu Basat'ı düşürdü. Artık onunla anlaşma yapmaktan başka çare yoktu. Tepegöz, doyması için günde 500 koyun ve 2 insanın verilmesini kâfi gördü. Bu, kabul edildi. Kimsesiz kalan Basat'ı ise bir aslan gördü ve onu besledi. Tepegöz, Basat'ın babası ve kardeşine de fenalıklarda bulunmuştu. Basat'ın intikam almaması için hiçbir sebep yoktu. Basat, büyüyünce Türklerin arasına katıldı. Tepegöz'ü öldürmek istediğini söyleyince Türkler, Tepegöz'ün çok tehlikeli olduğunu; ona ok ve kılıcın tesir etmediğini beyanda bulundular. Ancak bu, Basat'ı intikam alma arzusundan alıkoymadı. Yayını ve kılıcını kuşanıp Tepegöz'ü öldürmek için yola koyuldu. Attığı hiçbir ok, ona etki etmedi. Tepegöz, Basat'ın her başarısız saldırısında onunla alay etti. Tepegöz'e her gün verilen 500 koyunu pişirmekle görevli aşçı, Basat'a Tepegöz'ün zayıf noktasının kocaman gözü olduğunu söyledi. Ancak kimse Basat dışında o göze kılıç saplayabilecek kadar cesur değildi,. Basat, onunla mücadele verdi ve kılıcını Tepegöz'ün gözüne sapladı. Tepegöz durması için yalvardı. Basat, ''Sen benim ailemi öldürdün'' dedi ve son darbeyi yaparak Tepegöz'ü öldürdü. Aslan tarafından beslenen Kahraman Basat'ın artık kimsenin korkudan yanına yaklaşamadığı Tepegöz'ü öldürmesiyle Türkler rahat ettiler, korkmadan evlerinden çıkabildiler.

Dede Korkut Hikayeleri

• Dirse Han oğlu Boğaç Han hikayesi
• Salur Kazan'ın evinin yağmalandığı hikaye
• Bay Büre Bey'in oğlu Bamsı Beyrek'in hikayesi
• Kazan Bey oğlu Uruz Bey'in tutsak olduğu hikaye
• Duha Kocaoğlu Deli Dumrul hikayesi
• Kanlı Koca oğlu Kanturalı'nın hikayesi
• Kazılık Kocaoğlu Yiğenek'in hikayesi
• Basat'ın Tepegöz'ü öldürdüğü hikaye
• Begil oğlu Emren'in hikayesi
• Uşun Kocaoğlu Segrek'in hikayesi
• Salur Kazan'ın tutsak olup oğlu Uruz'un çıkardığı hikaye
• İç Oğuz'a, Dış Oğuz'un asi olup Beyrek'in öldüğü hikaye

Dede Korkut Hikayeleri hakkında tavsiye ettiğim kitaplar:

Tavsiye edeceğim kitaplardan ikisi, sadece hikayeleri değil; bu hikayelerin önemi ve tarihsel gelişimi üzerine yapılan ciddi araştırmaları da ihtiva etmektedir.

1- Dedem Korkudun Kitabı

Orhan Şaik Gökyay tarafından hazırlanan ve Kabalcı Yayınları tarafından basılan eser, Dede Korkut Hikâyeleri hakkında yapılan en teferruatlı araştırmalardan biridir. Eser, 1400 sayfa olup sadece hikayeleri değil; tarihsel gelişimi ve Dede Korkut ile onun hikayeleri hakkındaki rivayetleri de ele alıyor.

2- Dede Korkut Destanı

Prof. Dr. Necati Demir tarafından ele alınan ''Dede Korkut Destanı'' adlı eser, Ötüken Yayınları tarafından basıldı. Eser, Dede Korkut hikayelerinin ne zaman derlendiğini, Almanya ve İtalya'daki nüshaları ve tarih içindeki gelişimini ele almakta.

3- Dede Korkut Hikayeleri

Önerdiğim ilk 2 kitap, sadece Dede Korkut Hikayeleri'ni değil, bu hikayeler üzerine yapılan çalışmaları da kapsamaktaydı. Ancak Koridor Yayınları'ndan çıkan bu eser, sadece Dede Korkut Hikayeleri'ni ihtiva etmektedir. Aslında birçok yayınevi tarafından basılan ve sadece Dede Korkut Hikayeleri'nin yer aldığı daha birçok kitap var ancak bende bu kitap olduğundan bunu tavsiye ediyorum. Zaten hikayelerin hepsi aynı, yayınevi fark etmiyor.