Doğu Avrupa ve Kafkasya'yı Şekillendiren Türk Devleti: Hazarlar

Tarih bilimiyle ilgilenen ve Orta Çağ'ın siyasi, dini ve ekonomik atmosferini merak edenler için oldukça iyi bir araştırma konusudur Hazarlar. Kuruldukları yer, komşuları olan devletler ve bu devletlerin dinsel çatışmalarıyla şekillenen politik düzlem... İşte bu ortamda kurulan ve yaşayan bir devlet yani Hazarlar... Kemerlerinizi bağlayın ve yolculuk sırasında riskli hareketler yapmayın.

Hazarlar Kimdir? Kimler Tarafından Kurulmuş ve Yönetilmiştir?

Hazarlar, İdil-Volga Kıyıları arasında ve Kırım Yarımadası'nda kurulmuş olan bir Türk devleti-halkıdır. Yarı göçebe olan Türk Halkları arasında gösterilen Hazarlar, kendilerinden önce adı geçen bölgede yaşayan ve bir diğer Türk Halkı olan Bulgarları göçe zorlayarak veya bir kısmını hükümleri altına alarak kurulmuştur. Devletin ilk Kağan'ı olan İrbis, Göktürklerin Hanedan'ı olan ''Aşina'' ailesinden gelmektedir baba tarafı soyunca. Milattan sonra 650-969 arasında gücünü koruyan bu devlet, daha sonra Rusların güçlenmesiyle tarih sahnesinden silinmiştir.

Hazarlar ve Doğu Roma Arasındaki Tarihi İlişkiler Nasıldı?

Doğu Roma ya da daha iyi bilinen adıyla Bizans, Hazarların hem güney komşusu hem de kimi zaman savaş ama çoğu zaman da barış içinde olup da ticari ilişkiler kurduğu bir devletti. İlk olarak 626-627 yılları arasında Doğu Roma'nın siyasi gündemine giren Hazarlar, adı geçen devletin İran'daki Sasani İmparatorluğu'na yapacağı sefer için askeri yardım talebi görmüşlerdir. Devir, Ermeni asıllı İmparator Herakleios'un devriydi.

Sonraları ise Bizans ve Hazarlar arasında yine diplomatik ilişkiler kuruldu. Bizans İmparatoru III. Leon; 733 yılında oğlu V. Konstantinos'u, Hazar Kağanı Bihar'ın kızı Çiçek ile evlendirdi ve bu evlilikten IV. Leon Hazar doğdu.

Hazarlar ve İslam Devleti Arasındaki İlişkiler Nasıldı?

Doğu Roma ile olan barış ve akrabalığın aksine İslam Devleti ile Hazarlar, yüzyıllarca birbirleriyle savaşmışlar veya en azından siyasi-dini olarak gerginlikler yaşamışlardır. Hazarlar ile İslam Devleti'nin ilk tanışması ve büyük askeri mücadelesi, 650 yılında olan ve Hazarların zaferiyle biten ''Belencer Muharebesi'' olmuştur. Bu muharebeden bir zaman sonraya kadar İslam fetihleri bölgede zayıflamış ve Hazarlar, İslam akınlarının Doğu Avrupa düzlüklerine yayılmasına engel olmuşlardır. Sınır çatışmaları ve iki tarafın da kazanım elde edemediği bir noktaya gelmiştir ilişkiler.

Fakat 723 yılında bölgeye olan ilgisi yeniden artan İslam Devleti, Hazarların üzerine yürümüş ve ikinci Belencer Muharebesi gerçekleşmiştir. Bu sefer galip gelen taraf, İslam Devleti olmuştur. Bu muharebeden kısa bir süre sonra Hazarlar, karşı atak yapmış ve Kuzeybatı İran'ın Erdebil yöresinde yapılan savaşta İslam Devleti'ni ağır bir yenilgiye uğratmıştır. Hazarların kazandığı bu zafere rağmen İslam Devleti, bir sene sonra yeniden Hazarlara saldırmış ve onları bugünkü Azerbaycan'ın Şirvan yöresinde dağıtmıştır. Bu tarihten sonra savaşların şiddeti ve sıklığı artmış ve Hazarlar, gitgide gerilemeye başlamıştır. 737 İdil Muharebesinden sonra Hazarlar, İslam Devleti'nin hakimiyetini ve İslam'ı kabul etmişlerdir. Fakat bu da uzun sürmemiş. 740 yılında Hazarlar yeniden İslam hakimiyetini reddetmişlerdir.

763 yılında İslam Devleti'nin yönetimini alan Abbasiler devrinde, Hazar ve İslam Devleti ilişkileri nispeten daha dostane olmuştur. 764-765 ve 775 yılları arasındaki iki savaş haricinde ilişkiler bozulsa da Halife Harun Reşit döneminde Hazarlar, Ermenistan'dan çıkartılmıştır. Bu tarihten sonra Hazarlar ve İslam Devleti arasındaki Kafkasya hakimiyeti savaşı sona ermiştir.

Hazarlar ve Yahudilik Arasındaki İlişki Nedir?

Hazarlar, her ne kadar dinin fazlaca etkilediği bir çağda var olmuş olsalar da bu açıdan hoşgörülüydüler. Adı geçen dönemde Yahudiler, pek çok yerde dini baskı altındaydı. Bunlardan bazıları, Hazarlardaki bu hoşgörülü ortamın etkisiyle buraya göçtüler ve ticaretteki başarıları sebebiyle toplumda yer edindiler. Hazarlar, başlangıçta Tengriciliğe inanırken Ehli-Kitap dinlere geçmek maksadıyla Bizans'a ve İslam Devleti'ne elçiler yolladılar. 861 yılında, Kağanın sarayında hem İslam hem Yahudilik hem de Hristiyanlık temsilcileri bir araya geldiler. Temsilcileri dinleyen Kağan Bulan, sonra her temsilciye diğer iki dinden hangisinin üstün olduğunu sordu. Müslüman temsilci Yahudiliğin Hıristiyanlıktan, Hıristiyan temsilci de Yahudiliğin Müslümanlıktan üstün olduğunu söylediler.

İki dinin kaynağında da Yahudiliğin bulunduğu düşüncesine kapılan Kağan Bulan bu dini seçti. Onunla beraber tüm yöneticiler ve soylularla halkın bir kısmı da Yahudiliğe geçti.

Hazarların Sonu Nasıl Geldi?

Pek çok Slav kabilesi, Hazarlara vergi vermekteydi. "Hazarlar, Rus kabileleri olan Polyan, Severyan, Radimiç ve Vyatiçler'den her ev başına bir sincap kürkü ile gümüş para aldılar." şeklinde ifadeler geçmekteydi bu konuda. Fakat Slav kabileleri, İskandinavya'dan gelen ve savaşçı elitlerin yönetici ailesi olan ''Rurik'' Hanedanı'nın egemenliği altına girdikten sonra bölgede söz sahibi olmaya başladı.

935 yılında Ruslar, Bizans'ın da yardımıyla Hazarları yenmiş ve Kırım'daki bir kısım toprağı ele geçirmiştir. Bununla beraber Hazarlar, karşı taarruza geçmiş ve Kırım'daki Rus mevkilerine saldırarak buralara zarar vermiştir. İki tarafın da birbirlerine kesin bir üstünlük sağlayamadığı bu çatışmalar zinciri, I. Svyatoslav'ın 965 yılında Hazarların önemli bir bölgesi olan Sarkel'i almasıyla bozuldu. Peçenek ve Uzlar gibi Türk boylarını da tarafına geçiren I. Svyatoslav, daha güneye inerek Hazarların ekonomik açıdan değerli şehirlerini ve kıyılarını ele geçirmiştir. Ruslarla yapılan savaşların devamı da Hazarlar için iyi gitmemiştir. I. Svyatopolk tarafından son Hazar Hakan'ı Georgius Tzul'un esir edilmesiyle Hazarlar, bu tarihten sonra bir süre daha tutunmaya çalışsalar da tarih sahnesinden silinmişlerdir.

Bir Türk devleti ve Halkı olan Hazarların hikayesinin özeti buydu. Kemerlerinizi çözebilirsiniz zira yolculuğumuz tamamlanmış bulunmaktadır.