Tüfek, Mikrop ve Çelik Hakkında!

Kitabın konusu

Bu kitap, insan topluluklarının neden farklı kıtalarda farklı hızda geliştiğini incelemektedir. Mesela, neden Kızılderililerin, Avrupa'yı değil de beyaz adamın Kızılderilileri keşfettiği sorusu cevaplanmaktadır. İnsanlık tarihine bakıldığında Avrupa'daki ve Asya'daki toplumların dünyanın diğer yerlerinden daha önce geliştiği ve dünyaya hakim olduğu görülür. Görünürdeki neden ise kitabın isminde geçen tüfek, mikrop ve çeliğe diğer toplumlardan daha önce sahip olmaktır.

Kıtaların konumlanışı

Hiç dikkatinizi çekti mi bilmiyorum, dünya haritasına bakınca Amerika ve Afrika diğer kıtalardan farklı olarak uzunlamasına yani kuzey-güney eksenindedir. Ama Avrupa ve Asya kıtaları enlemesine yani doğu-batı eksenindedir. J. Diamond kitabında bu durumun gelişme farkına etki ettiğini yazmıştır. İnsanlığın gelişiminde en önemli adımın yiyecek üretimi olduğu kabul edilir. Yiyecek üretiminin başlamasıyla nüfus artışı, şehirlerin, orduların, krallıkların kurulması gibi süreçler başlar. Yiyecek üretimi ise tarımın ve hayvancılığın başlamasıyla mümkündür. Bizim Kızılderililer olarak bildiğimiz Amerikan toplumlarının olduğu dönemde, bu toplumlar hiçbir zaman tarım ve hayvancılığa geçememiştir. Afrika'da da durum aynıdır. Bunun nedeni bu kitapta kıtaların biçimine bağlanmıştır. Amerika'nın ve Afrika'nın kuzey-güney ekseninde yani uzunlamasına olmaları bu kıtalardaki toplumların gelişme hızını etkilemiştir. Enlemesine yani doğu-batı ekseninde olan Avrupa ve Asya'da gerek tarım gerekse insan toplulukları daha rahat yayılmıştır. Mesela, Asya'daki buğday Avrupa'ya yayılıp geniş insan topluluklarını besleyecek ve nüfus artışına yol açacak bir süreç başlatmıştır. Aynı dönemde ise Amerika'da buğday yoktu ve tarım sadece mısıra dayalıydı. Avrupa'da ve Asya'da inek, koyun gibi hayvanlar evcilleştirilerek yiyecek üretimine dahil edilirken Amerika'da evcilleştirilebilen bir hayvan yoktu. Kovboy filmlerinden Kızılderililerin savaşlarda kullandığı atları hatırlarsınız ancak Avrupalılar getirmeden önce Amerika'da at yoktu.

Mikropların etkisi

Avrupalıların dünya hakimiyetinde tüfeğin ve çeliğin yanında mikrobun da etkili olduğu kitabın isminden anlaşılmaktadır. Mikropların çoğunlukla hayvanlardan insanlara geçerek salgınlara neden olduğu bilinmektedir. Hayvanları evcilleştiren ve hayvancılıkla uğraşan Avrupa ve Asya toplumlarında hayvanlardan bulaşan salgın hastalıklar sonucunda bu mikroplara karşı bağışıklık oluşmuştur. Amerikan toplumlarında ise bu hastalıklar ve bunlara bağışıklık hiç olmadığından Avrupalıların getirdiği hastalıklar sonucunda birçok toplum yok olmuştur. Mesela, çiçek hastalığı bulaştırılarak Kızılderililerin yok edilmesi birçok filme konu olmuştur.

Son not

Bu kitap insanlığın gelişimini anlayabilmek için okunması gereken bir kitaptır. Bu kitabı her elime aldığımda aklıma İbn-i Haldun'un çağları aşan tespiti olan "Coğrafya kaderdir." sözünün geldiğini yazmadan geçemeyeceğim.