Tanrı neye benziyor olabilir?

Tasavvufta “her an her şeyde” ifadesi, Allah’ın zatının eşyaya karıştığı anlamına gelmez. Bu, daha çok ilahi tecellinin her varlıkta görülebileceği anlayışını ifade eder.

Kur’ân’daki “Nereye dönerseniz Allah’ın vechi oradadır” (Bakara 115) ayeti bu düşüncenin temel referanslarından biridir. Tasavvuf buna dayanarak şunu söyler:

Varlık kendi başına bağımsız değildir; her şey varlığını Allah’tan alır ve O’nun isim ve sıfatlarının bir yansımasıdır.

Bu anlayış en sistemli biçimde İbn Arabi tarafından “Vahdet-i Vücud” kavramıyla açıklanmıştır. Ona göre gerçek varlık yalnızca Allah’a aittir; diğer tüm varlıklar O’nun varlığının gölgeleri gibidir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Tasavvuf, Allah’ı nesnel bir varlık gibi “her şeyin içinde” konumlandırmaz. Daha çok, her şeyin O’na bağımlı olduğunu ve O’nu işaret ettiğini söyler.

Kısaca: “Her an her şeyde” demek, varlığa bakarken Allah’ı unutmamak; sebepleri görürken Müsebbib’i fark etmektir.