Sürekli peşinden koşup her şeyi alttan alan erkeğin sevilmek yerine küçümsenmesi tesadüf mü, yoksa biyolojik bir kanun mu?

Sosyal medyada ve popüler kültürde sürekli pompalanan bir masal var: "Gerçekten seven erkek ne olursa olsun peşinden koşar, engeli aşar, gururunu kırar, arayı düzeltir."

Kulağa romantik gelse de insan doğası, evrimsel biyoloji ve nörobilim tam tersini söylüyor. Bir ilişkide dengesiz, tek taraflı çaba gösteren erkek karşı tarafta aşk veya minnet değil; bilinçdışı bir küçümseme (contempt) ve saygı kaybı yaratır.

Bunun romantizmle değil, insan beyninin çalışma mekanizmasıyla doğrudan ilişkisi var:

1. Çaba Doğrulama Etkisi (Effort Justification Effect) Sosyal psikolojide (özellikle Leon Festinger’in bilişsel çelişki deneylerinden beri) çok temel bir kural vardır: İnsan beyni, bedelini ödemediği ve uğruna emek harcamadığı hiçbir şeye kalıcı değer atfetmez. Karşı taraf hiçbir risk almadığı halde önüne serilen çaba, beyin tarafından "ucuz ve bol bulunan kaynak" olarak etiketlenir. Bedava dağıtılan su ile çöldeki kuyu aynı değeri taşımaz.

2. Masraflı Sinyal Teorisi (Costly Signaling Theory) Evrimsel biyolog Amotz Zahavi’nin kanıtladığı gibi; doğada ve insan türünde yüksek değer, "kolay harcanamayan" sınırlarla sinyallenir. Kendi sınırlarını koruyamayan, saygısızlığa veya iletişimsizliğe rağmen sürekli alttan alıp koşan birey, bilinçdışına şu sinyali gönderir: "Benim alternatifim yok, değerim düşük ve senin lütfuna muhtacım." Bu sinyali alan hiçbir zihin (ister kadın ister erkek), karşısındakini "eşit veya saygı duyulacak bir partner" olarak kodlayamaz.

3. Gottman Enstitüsü ve "Dört Atlı" İlişki dinamiklerini on yıllarca mikromimik ve fizyolojik verilerle inceleyen Dr. John Gottman'ın araştırmalarına göre, bir ilişkinin ölüm fermanı tartışmalar değil, küçümsemedir (contempt). Asimetrik çaba, bir tarafı gizli bir narsist konfora iterken, diğer tarafı paspasa çevirir. Kendi kendine adım atmayan birine sürekli altın tepside çözüm sunmak, onun gözündeki karizmanızı sıfırlar.

Soru net: Masalları bir kenara bırakıp dürüstçe yüzleşelim. Emek vermediğiniz, hiçbir bedel ödemediğiniz ve her hatanıza rağmen koşup arayı düzelten birine gerçekten hayranlık ve derin bir saygı duyabiliyor musunuz, yoksa onu için için cepte ve zayıf mı görüyorsunuz?