Sason mapushanesi?

'Sason İsyanı'nın kısa tarihçesi

Cumhuriyetin ilk yıllarında yaşanan zulümlerin ardından, 1925 yılından 1938 yılına kadar Sason "isyan bölgesi" olarak anılmıştır. Bölgenin dağlık ve engebeli coğrafi yapısı, devletin bu bölgede hâkimiyet kurmasını zorlaştırmıştır.

Bir kadının iffetine uzanan elin ardından 1925’te başlayıp, 1938’de bölge halkının sürgün edilmesiyle sonlanan başkaldırı, bugünkü Sason-Kozluk-Mutki üçgeninde Xerzan olarak bilinen bölgede yaşandı.

Sason Kaymakam Vekili Rıdvan Efendi (Kimi kaynaklara göre Kemal), müftü, vergi tahsildarı, jandarma komutanı (yüzbaşı) ve beraberindeki askerler o dönemde Sason’a bağlı Mereto Dağı’nın eteklerindeki dağ köylerine çıkarlar.

Bu heyet, vergileri toplamak için kimi köyleri gezdikten sonra, Teterê Badê'nin (daha sonra isyanın/başkaldırının lideri olarak bilinir) Xirbaq (Harbak) köyüne varır.

Teterê Badê, gelen heyeti evinde misafir eder. İstemeyerek de olsa bir miktar para da verir. Devlet güçlerini karşısına almak istemez. Daha sonra gitmelerini ister. Bu arada evin arka tarafında Teterê Badê'nin kızı (kimi kaynaklara göre gelini), tandırın başında ekmek pişirmektedir. Heyette bulunan jandarma komutanı yüzbaşı, geline ahlaksızca yaklaşmak isteyince olay çıkar. Kadın bağırmaya başlar. Bunun üzerine köy halkı eve yönelir. Jandarma yüzbaşı da atına binip ateş açarak kaçar.

Ardından Teterê Badê ve köylüler gelen heyete ve askeri birliğe silahlarıyla ateş etmeye başlarlar. Kaymakam vekili ile beraberindekileri öldürürler, askerler ise kaçar. Sonra yüzbaşı olayı farklı şekilde rapor eder ve bölgeye harekât emri verilir.

Jandarma komutanının evli bir kadının namusuna göz koyması ile başlayan bu hadisede Xerzan köyleri zulme karşı durmuş, isyana zorlanmış ve isyan uzun yıllar devam etmiştir. İsyanın lideri Teterê Badê öldürülmüştür. İsyan sonlandıktan sonra 1938'de bölge halkı sürgün edilmiştir.

Kimi kaynaklar bu süreçte bölge halkından 834 kişinin, askerden ise 80 kişinin öldüğünü aktarırken, 106 askerin yaralandığı, 3 bin 577 kişinin de sürgün edildiği belirtilir. Bölge halkı ise yaşlanan çatışmalarda halktan bine yakın kişinin askerden ise yüzlerce kişinin öldüğünü ifade ediyor.

Sürgün sonrası Helkız, Mereto, Kozluk ve Mutki’nin güney kısımları mıntıka-i memnu (yasak bölge) ilan edilmiş ve bu bölge içerisindeki köyler boşaltılmıştır. Bölge halkı Çankırı, Eskişehir, Bursa, Bilecik, Kocaeli, Zonguldak, Bolu, Afyon, Isparta, Burdur, Denizli, Aydın, Muğla, Kütahya, Balıkesir ve Manisa illerine sürgün edilmiştir. (M. Said Çelik - İLKHA)