Türkçenin Kimi Zaman Kafa Karıştıran Konusu: Özel ve Cins İsimler

Oldukça kolay bir şeymiş gibi gelir isim deyince insana. Kimileri çıkıp ''İsim yani sonuçta, ne kadar kafa karıştırabilir ki? diyecektir ama işin ayrıntısına inildiğinde, isimlerin doğru kullanımına ve etkilediği diğer konulara bakıldığında, durumun hiç de böyle olmadığı görülecektir. Türk tarihi ve onun serüveninde isimler, anlamsal ve kavramsal olarak çok büyük bir değere sahiptir. Türk Kültürü'nün taşıyıcı değerlerinin önemli bir parçasıdır isimler.

Türk dilinin yazılı kaynaklarından olan ve Türkçenin kodlarını da başarılı bir şekilde aktaran ''Dîvânu Lugâti't-Türk'' eseri, Türkçenin isim konusundaki tavrını göstermesi açısından oldukça değerli bir kaynaktır. Yön, şehir, topluluk ve dini isimlerin önemi noktasında Türklerin tavrını anlamayı kolaylaştıran bu eser; Türk dilinin tarihini aydınlatmak açısından paha biçilemez bir eserdir.

İsimler konusunda epeyce ayrıntı var ama bunlara girmeden, öncelikle tanım yaparak başlayalım.

İsim Nedir?

''Canlı, cansız bütün varlıkları ve kavramları karşılayan, onları ifade etmemizi sağlayan kelimelerdir. Kavramları ve varlıkları tanıyabilmemiz, tanıtabilmemiz ve onları birbirlerinden ayırabilmemiz için verdiğimiz her bir kelimenin anlamsal olarak karşılık geldiği değeridir.''

Yukarıdaki tanımdan anlaşılacağı üzere isimler; çevremizde olan veya olmayan her şeyin tanımını ve kimliğini belirlememizde, onları birbirlerine benzetmemizde veya ayırmamızda kullandığımız bir nevi kodlardır.

İsimler Kaça Ayrılır?

İsimler vardır ve tanımları da ama isim deyince akla sadece bireylere verilenler gelmemelidir. İsimler de kendi aralarında birbirlerine benzeyen veya birbirlerinden ayırt edici olan sınıflandırmalara sahiptir. İşte kafa karışıklığı da bu noktada ortaya çıkmaktadır.

İsimler; varlıklara verilişlerine, varlıkların sayılarına ve oluşuna göre olmak üzere üçe ayrılır. İşte biz bugünkü Bence'de, Özel isimlerin ile cins isimlerin farklarını ve benzerliklerini inceleyeceğiz.

Varlıklara verilişlerine göre isimler

Bu sınıf, özel ve cins isim olmak üzere iki çeşitten oluşur.

Türkçede özel isimler, aslında herkesin tahmin edebileceği gibi ''Benzeri bulunmayan, özgün olan'' varlıklara verilmesiyle bilinir. İnsan, millet, gezegen, din, yer adları, lakap gibi pek çok ismi de içinde barındıran bu başlık; en temel özelliği olan ''Büyük harfle'' başlanması durumundan tanınabilir.

Çekim eki gelmesi durumunda kesme işaretiyle ayrılmak da bu türün genel özelliklerindendir ama bu noktada bazı istisnalar mevcuttur: Kurum ve kuruluş adları, özel adlara getirilen yapım ekleri, çokluk eki sonrasındaki ekler, özel adlar yerine ''o'' zamiri ve sonunda nokta bulunan kısaltmalar ile üslü kısaltma ve rakamlar kesmeyle ayrılmaz.

Cins isimleri ise özel isim olmayanları kapsar ve aynı çeşitten olan canlı veya cansız varlıklara verilen ortak isimlerdir. Vücudun organları, giyecekler, meslekler, akrabalıklar ve eşya isimlerini de kapsamaktadır cins isim çatısı. Cümlenin başında değilse ''Küçük harfle'' başlarlar.

Bir ismin, özel mi yoksa cins mi olduğunu nasıl anlayabiliriz?

Özel isimleri cümlede bulmak için;

-Cümle başında olmamasına rağmen büyük harfle başlaması.

-Kesme işaretiyle ayrılması.

-Ortak bir nesneyi değil de tek birini ifade etmesi yani tek bir nesneyle sınırlı olması.

Eğer yazılmış bir metni değil de bizim yazacağımız bir metin ise durumu çözmek biraz daha zor olacaktır.

Örneğin ''Dünya'' ismi, hem özel hem de cins isim olarak kullanılabilir. Bunun gibi örnekler de mevcuttur ve isimler konusundaki yazım yanlışlarına sebep olabilirler.

Eğer ''Dünya'', gezegen anlamıyla kullanılıyorsa yani bir ''Terim'' ise ilk harf büyük yazılmalıdır yani tek bir gezegenin ismi olduğuna göre özel isimdir. Fakat gezegen anlamıyla değil de mesela niteleme gibi anlamlarda kullanıldıysa cins isimdir ve küçük harfle başlar.

''Uydudan Dünya'yı seyreden ilk kişi o oldu.''

Yukarıdaki cümlede bulunan ''Dünya'', gerçek anlamıyla kullanılmıştır yani özel isimdir ve bu sebeple çekim eki gelirken kesme işaretiyle ayrılmış ve büyük harfle başlayarak yazılmıştır.

''Arkadaşımın dünya kadar borcu var.''

Yukarıdaki cümlede ise ''Dünya'', gerçek anlamıyla değil mecaz olarak kullanılmıştır ve coğrafi bir terimi belirtmemektedir. Bu durumda ilk harfi küçük yazılacak ve çekim eki gelseydi bile kesme işaretiyle ayrılmayacaktı.

Özel ve Cins isimler konusunda yazdığımız Bence'nin sonuna gelmiş bulunmaktayız. Bence'yi daha fazla uzatmamak adına örnekleri kısa tutarak genel ifadeler üzerinden konuyu açıklamaya çalıştım.