Mustafa Kemal Atatürk'ün Samsun'a Çıkışı ve Cumhuriyet'e Giden Yol

Bugün 19 Mayıs 2021 ve Mustafa Kemal Atatürk'ün Samsun'a çıkışının 102'nci yıl dönümü. Her yıl ''Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı'' adı altında kutlanan 19 Mayıs tarihi neden bu kadar önemli? 19 Mayıs ve sonrasında neler yaşandı? Bu Bence'de 19 Mayıs'ın önemini ve Cumhuriyet'e giden yolda Mustafa Kemal Atatürk'ün rolünü irdeleyeceğiz.

Mustafa Kemal Atatürk'ün Samsun'a çıkışı, Cumhuriyet'in temelini ihtiva eden askerî bir harekettir

Mustafa Kemal Paşa, 36'ncı Osmanlı padişahı Sultan Vahdeddin Mehmed'in kızıyla evlenmek ister. Ancak bu hususta tarihçiler ayrılığa düşer. Kimileri Atatürk'ün evlenmek istediğini ama reddedildiğini, kimileriyse ona uygun olmadığını dile getiren Rasim Ferit Talay'ın tavsiyesi üzerine Atatürk'ü vazgeçirdiğini iddia eder. Hasbelkader, bir bakıma bu izdivaçın kabil olmaması Cumhuriyet'in teşekkülü için iyi olmuştur. Mustafa Kemal, o dönemde İstanbul Hükûmeti tarafından Samsun'a 9. Ordu müfettişi olarak görevlendirildi ve Samsun'a gitmesi istendi. Çünkü Samsun'daki karışıklık ve Anadolu'nun muhtelif yerlerindeki isyanlar İstanbul Hükûmeti'nin odak noktasıydı.

19 Mayıs 1919'dan önce Anadolu'nun genel durumu

Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı'ndan ağır darbelerle ayrılmıştı ve imzaladığı Mondros Ateşkes Antlaşması ve en önemlisi de barış antlaşması mahiyetinde olan Sevr Antlaşması ile oldukça ağır bedeller ödemek zorunda bırakılmıştı. İstanbul, İngilizler tarafından işgal edilmiş, Doğu Karadeniz'den Bitlis ve Van'a kadarki bölge Ermenistan'a; Tokat'tan Güney'de Mardin, Hatay, Urfa, Maraş ve Mersin'e kadar Fransa'ya; Antalya'dan Bursa ve Aksaray'a kadar İtalya'ya ve İzmir ve çevresiyse Yunanistan'a bırakılmıştı. Osmanlı toprağı yalnızca Karadeniz'de Ordu'dan Sakarya'ya, İç Anadolu'da Bingöl'den Marmara'daki Bursa'ya kadar terekküp etmekteydi. Tüm bunların yanı sıra, Anadolu'nun muhtelif yerlerinde çıkan sorunlar, Samsun'da da etkisini göstermişti ve Mustafa Kemal Paşa, 9. Ordu Müfettişi unvanıyla Samsun'u kontrol ve asayişi sağlaması için Samsun'a gönderildi.

Mustafa Kemal Paşa, kendisine verilen Samsun'da asayişi sağlama görevini icra etmek yerine memleketi topyekûn kurtarmayı tercih etti

Atatürk'ün kaleme aldığı Nutuk adlı eser bizzat Samsun'a çıkışla başlamakta olup Kurtuluş Mücadelesi'nin temelini ihtiva etmektedir. Çünkü Mustafa Kemal Atatürk, kuvvetle muhtemel Samsun'a çıkmasaydı kongreleri tertiplemeyeceği için Cumhuriyet'in teşekkülü mucip olmayacaktı. 19 Mayıs 1919'da Bandırma Vapuru vasıtasıyla 48 kişi, birkaç at ve bir otomobil ile Samsun'a çıktı. Ancak Mustafa Kemal Paşa, kendisine verilen görevi icra etmek yerine Havza ilçesine giderek bir toplantı tertipledi.

Mustafa Kemal Paşa'nın memleketi kurtarma planları düşman devletlerini rahatsız etti ve İstanbul Hükûmeti tarafından geri çağrıldı ancak o dönmedi çünkü memleketi kurtarma noktasında kararlıydı

Mustafa Kemal Paşa, Havza'da memleketi kurtarmak; mitingler düzenlemek ve millî mücadelede halkı bilinçlendirmek için toplandı ancak İtilaf Devletlerin bundan rahatsız olması üzerine Harbiye Nezareti'ne Mustafa Kemal'i İstanbul'a çağırma noktasında baskı kurdular. 8 Haziran'da geri çağrılan Mustafa Kemal Paşa, çağrılara yanıt vermedi ve akabinde Amasya Genelgesi'ni tertipledi. Yurdun işgal altında olduğunu ancak İstanbul Hükûmeti'nin bununla başa çıkamadığını söyleyerek insanları teşvik etmeye çalıştı. Daha sonra Erzurum ve Sivas kongreleriyle de ilk defa Cumhuriyet'in sinyalleri verildi ve bağımsız bir Türk devletinin kurulacağına yönelik karar alındı.

Mustafa Kemal Paşa'nın bu hareketleri o kadar yankı uyandırdı ki İstanbul Hükûmeti yani devlet, masaya oturup müzakere etmek zorunda kaldı

Mustafa Kemal Paşa'nın Anadolu'nun muhtelif yerlerinde tertiplediği görüşmeler İstanbul Hükûmeti'ni rahatsız etti ve İstanbul Hükûmeti yani Osmanlı yönetimi gücünü artırmak için Amasya'da müzakere etti. Bu müzakerede Mustafa Kemal Paşa, manda ve himayenin tanınmadığını, Türk milletinin bağımsız olduğunu, Türk olmayanlara ekstra hakların tanınamayacağını ileri sürdü ve İstanbul Hükûmeti'nin Ankara Hükûmeti tarafından küçümsenmeyeceğine de taahhüt vererek Kurtuluş Savaşı'nı resmen ilan etti.

Memleketi kurtarmak için seferber olundu, TBMM kuruldu ve Kurtuluş Savaşı fiilen başladı

İhtilaf Devletleri artık resmen Ankara Hükûmeti'ni tanıdı ve Tekâlif-i Milliye emirleri ile halktan destek olunması istendi. I. ve II. İnönü, Sakarya Meydan Muharebesi ve Büyük Taarruz gibi çeşitli savaş ve antlaşmalar yapılarak Anadolu düşmanlardan arındırıldı ve 1 Kasım 1922'de saltanatın kaldırılmasından 1 yıl sonra 29 Ekim 1923'te Türkiye Cumhuriyeti ilan edildi.

Kurtuluş Mücadelesi çok uzun olduğu için ve Bence'nin ana konusu Atatürk'ün Samsun'a çıkışı olduğundan mütevellit genelgelerden sonrasına detaylıca değinmedim ancak dilerseniz başka bir zaman Kurtuluş Savaşı mücadelesini de irdeleyebiliriz. Esen kalın.