Ne zaman bir insan için "Evet, artık gerçekten tanıdım" diyebilirsin?

Bir insanı tam anlamıyla tanımak, onun en rahat olduğu anlarda veya keyfi yerindeyken ne kadar tatlı konuştuğuna bakarak olmaz. İnsanlar başkalarının yanındayken veya işine geldiğinde harika bir maske takarlar ve kendilerini hep ideal insan gibi gösterirler. Bu yüzden günlük hayattaki o tatlı sohbetler, birini gerçekten çözmek için hiç yeterli değildir. Bir insanı gerçekten tanımak istiyorsan, onun o maskeyi mecbur kalıp düşürdüğü, yani kimsenin görmediğini sandığı "arka plan" hallerine bakman gerekir.
Bir insanın ciğerini okumak istiyorsan onu üç durumda izleyeceksin: Kendi çıkarı zora girdiğinde ne yaptığına, başından aşağı stres boca edildiğinde nasıl tepki verdiğine ve eline bir güç ya da fırsat geçtiğinde neye dönüştüğüne. Bilimsel deneyler bile gösteriyor ki, insanlar "Ben çok iyiyim, şöyle merhametliyim" dese de biraz zaman baskısı veya stres yediğinde o süslü lafların çoğunu bir kenara atar. Bir adamın gerçek yüzü; kendi menfaatiyle seninki çakıştığında seni satıp satmadığında, garsona veya güçsüz birine nasıl davrandığında ve gözü döndüğünde öfkesine sahip çıkıp çıkamadığında ortaya çıkar. Yani beyin panikleyip kontrolü kaybettiğinde altından ne çıkıyorsa, o kişinin ham maddesi odur.
Üstelik bazı insanlar vardır ki çıkarları uğruna aylarca çok tatlı, çok düşünceli rolü yapabilirler. Bu yüzden birini tanıdım demek için acele etmemek, onu uzun zamana yayarak izlemek gerekir. Büyük bilimsel araştırmaların da söylediği gibi, bir insanın ne kadar güvenilir olduğunu sadece lafı değil, zamana yayılan davranışlarının tutarlılığı gösterir. Kısacası bir insan için "Tamam, ben bunu çözdüm" diyebilmen için; o adamın hem sinirden köpürdüğü anı, hem en dipte mağdur olduğu zamanı, hem de gücü tamamen eline aldığı anı görmen lazım. Eğer bu üç durumda da vicdanından, insanlığından ve çizgisinden ödün vermiyorsa, işte o zaman o insanı gerçekten tanımışsın demektir.
Ayrıca
Bir insanın farklı konumdaki kişilere tutumu, onun güce ve insana verdiği değeri en yalın haliyle gösterir. Sosyal psikolojide "güç zehirlenmesi" ve "sosyal dominantlık yönelimi" üzerine yapılan araştırmalar, bireyin kendi altındaki ve üstündeki kişilere davranış biçiminin kişiliğin en temel aynası olduğunu doğrular. Bir kişi; restoranda garsona, şirkette çalışanına, evdeki hizmetliye veya toplumda kendi statüsünün altında gördüğü herhangi birine kasıtlı zorluk çıkarıyor, onları küçümsüyor veya üzerlerinde baskı kurarak ego tatmin ediyorsa, orada ciddi bir empati yoksunluğu ve kibrin varlığı sabittir. Tam aksine, kendinden mevkice, maddiyatça ya da yetkice üstün olanların karşısında eğilip bükülen, çıkarı uğruna yağ çeken ve güç sahibinin hatalarını bile alkışlayan biri, güce tapma eğilimi gösterir. Altındakini ezen ve üstündekine yaranan bu ikiyüzlü davranış modeli, kişinin vicdan ve etik anlayışının değil, tamamen çıkar odaklı bir güç hiyerarşisinin kölesi olduğunu açıkça ortaya koyar.
Bunun yanı sıra, bir insanın kurduğu dostluk bağları ve iletişim dili, onun karakter analizinde gözden kaçırılmayacak bilimsel veriler sunar. "Aynalama" ve "sosyal bulaşma" teorileri, kişilerin zamanla en çok vakit geçirdiği insanların değer yargılarını, ahlaki standartlarını ve düşünce biçimlerini benimsediğini kanıtlar. Bir insanın arkadaş çevresine baktığında; çevresinde arkasından konuştuğu, kötülüğünü bildiği veya dedikodusunu yaptığı halde "dostum" diye yanında tuttuğu kişiler varsa, o kişinin ilişki kurma biçimi samimiyetten ziyade menfaate dayanıyor demektir. Birlikte oturup kalktıklarında ne konuştukları da son derece kritik bir göstergedir. Sohbetleri sürekli başka insanların açıkları, dedikodu, başkalarının başarısızlıklarından duyulan gizli haz veya sığ çıkar hesapları etrafında dönüyorsa, o insanın zihinsel ve ahlaki seviyesi o masada konuşulanlar kadardır. Çevresinde dürüst, omurgalı ve kaliteli insanlar barındıramayan ya da dost dediklerinin arkasından kuyu kazan birini "gerçekten iyi bir insan" olarak tanımlamak imkansızdır.

Bir insanı birkaç güzel sohbetle ya da iyi günlerde tanıdığıma inanmam. Bana göre insanın gerçek karakteri; öfkelendiğinde, çıkarı söz konusu olduğunda, güç eline geçtiğinde ve en önemlisi zor zamanlarda ortaya çıkar. Çünkü iyi günlerde herkes iyi olabilir; asıl mesele şartlar değiştiğinde aynı insan olarak kalabilmektir.

Bu yüzden ben birine "Artık seni tanıdım." demek için zamana ihtiyaç duyarım. Yıllar içinde değişmeyen duruşunu, sözünün arkasında duruşunu ve en zor günlerdeki tavrını gördüğümde ancak o zaman gerçekten tanıdığıma inanırım.

Çıkar çatışması olduğunda, zor zamanlarda, acil durumlarda, birlikte yapılan bir işte ki tutumunda, ağız sıkılığını ölçebileceğim zamanlar da insanların gerçekten olduğu kişiyi görebiliyorum. Olay kendilerine dokunmayınca senin için önemli olsa bile hiç umursamayan insanlardan anında soğuyorum. Bazı şeylerde mantık aramam. Mesela sen şu durum benim için önemli dediğinde o şeye sen önem verdiğin için bana göre de değerlidir o şey mesela...