Dertleşmek isteyen varsa yazabilirsiniz benimde canım sıkılıyor?

Yahya Kemal’in Tarihe Olan lgisinin Temelleri
Genelde hemen her insann özelde de sanatçlarn çocukluk ve gençlik yllarnda bata aileleri olmak üzere dalga dalga genileyerek yaadklar çevrenin, aldklar eitimin, okuduklar kitaplarn, tesirinde kald ahsiyetlerin ileriki hayatlarnda çok yönlü etkisinin olduu bir gerçektir. Bu cümleden olarak Yahya Kemal’in tarihe olan ilgi ve sevgisini, ilk önce doduu corafya ve aile ortam, sonra çevresi daha sonra da ald eitimde aramak icap eder diye düünüyoruz. lerleyen sayfalarda bahsedeceimiz üzere corafyaya bal bir tarih ve vatan anlayn savunacak olan Yahya Kemal’in öncelikle doduu corafyann/ehrin onun düünce dünyasnn oluumunda iz brakmamas mümkün deildir. O sebeple Yahya Kemal’in tarihle olan ilgisini; “corafya”, “aile”, “iletiim halinde olduu çevre” ve “eitim” balamnda ele almak yararl olacaktr.
Bilindii gibi, Yahya Kemal 1884 ylnda Üsküp’te domutur. Üsküp ki, “arda’nda Bursa’nn devam” olan “her bakmdan bir Türk ve Müslüman ehridir”.11 Öyle ki mesela, Yahya Kemal’in babas bir ara Üsküp’ten Selanik’e tanmak isteyince annesi kar çkar. Çünkü “Üsküp onun nazarnda tam bir Müslüman ehri Selanik ise bilakis Yahudi ve gavurla kark bir ayar diyar”dr.12 O yllarda Osmanl devleti snrlar içinde yer alan Üsküp, “Evlâd Fâtihan neslinden halk, yaay, düüncesi, mimarisi ve bütün özellikleriyle Türk olan ve bugün Balkanlar’da kalm” bir ehirdir. te Yahya Kemal’in “Çocukluk ve ilk gençlik yllar, arda’n eteklerinde, tpk yeil gölgeli Bursa’nn devamn andran bu güzel ehirde geçer. Yahya Kemal’in bu yllar imparatorluun eski parlak günleri deilse de, yine her yönüyle Türk bir çevrede hür vatan havasn koklamtr. O dokunakl Rumeli türkülerini duya duya büyümü, annesinden fetih destanlar dinlemi olmas muhakkaktr. Her yaz kuzeye giden ak tolgal aknclar sanki evlerinin önünden geçermi gibi, o da çocuksu sevgilerini ellerine alk yapmtr. “Açk Deniz” iirinde o günler öyle canlanr:
“Yahya Kemal Beyatl ve Türk Tarihi”, Töre 14 (164) 1985, s.35-40; Gökalp Türkolu, “Yahya Kemal Beyatl ve Türk Tarihi”, Töre, 14 (16😌 12.1984, s.33-34.
11 Beir Ayvazolu, Yahya Kemal Eve Dönen Adam, Birlik Yay., Ank., 1985, s. 13.
12 Yahya Kemal, Çocukluum, Gençliim, Siyasi ve Edebî Hatralarm, Baha Mat., st., 1973, s. 5.
128




Ö. ÇAKIR / Çankr Karatekin Üniversitesi SBE Dergisi 2(2😒 125150
Balkan ehirlerinde geçerken çocukluum Her lâhza bir alev gibi hasretti duyduum. Kalbimde vard “Byron”u bedbaht eden melâl Gezdim o yata dalar, hulyam içinde lâl, Aldm Rakofça krlarnn hür havasn Duydum aknc cedlerimin ihtirasn
Her yaz, imale doru asrlarca bir kou Barmda bir akis gibi kalm uultulu”13
Üsküp’ün tarihî ve millî çehresinin, ksaca tarihî bir dokuya sahip olan mekânn Yahya Kemal’in duygu ve düünce dünyasna tesirini göstermesi bakmndan airin orada gittii bir okul binasna ilikin u tespitlerini nakletmekte yarar var: “Be yandaydm. (1889 senesiydi.) Yeni Mekteb’e girdim. Bu yeni mektep Üsküb’ün en mübarek tepesi üzerinde olan Sultan Murad Câmii’nin arkasndayd. (...) Zannettiime göre Sultan Murâd- Sânî o tepede mâruf câmiini bina ettii zaman etrâfna, medrese, imâret ilâve ederken onu da ilâve etmiti.(...) Yeni Mekteb’in yenilii ise zamanla yanm ve yklm olan binâsnn yeniden yaplm olmasndan geliyordu. te hoca karsnda ilk defa ders gördüüm yer, daha stanbul fethedilmeden önce vücûda gelen ve o zamandan beri hiçbir eyi deimemi olan bu lâtîf yerdi. Eer oraya gönderil (me) mi olsaydm, tahsilim dorudan doruya bir yeni maârif mektebinde balasayd milliyetimin en ho bir hâtrasndan mahrum kalm olurdum. Çocukluumda olsun birkaç sene güzel mâzimiz içinde yaam oldum.”14
Anlalaca üzere, “mimarinin kuvveti” Yahya Kemal’i birkaç sene de olsa tarihimiz içinde yaatr. leride “Süleymaniye’de Bayram Sabah”n yazacak ve orada mimarinin ve onunla bütünlemi tarihin kuvvetli tesiri altnda kalacak olan airin bu özelliinin temellerinin Üsküp’te atldn söylemek herhalde yanl olmaz. Burada dikkat çekmek istediimiz husus airdeki tarih sevgisinin ve uurunun temelinde pay sahibi unsurlardan birinin de mimarinin kuvveti olduudur. Üsküp’le ilgili bahse airin yine mektep hatralarndan aldmz u cümleyi de ilave edelim: Okulda “benim
13 Osman Selim Kocahanolu, “Ölümünün Onsekizinci Yldönümünde Yahya Kemal’de Tarih Rüzgâr”, Toker, Yl:1, Say: 2, 8.11.1976, s. 22.
14 Yahya Kemal, Çocukluum, Gençliim, Siyasi ve Edebî Hatralarm, Baha Mat., st., 1973, s. 21.
129




Ö. ÇAKIR / Çankr Karatekin Üniversitesi SBE Dergisi 2(2😒 125150
ve iki arkadamn oturduumuz sofann arkasndan eski Üsküb bütün güzelliiyle görünürdü; bu manzaraya saatlerce dalardm.”15
Üsküp’ün tarihî atmosferi ve bulunduu corafyann yannda Yahya Kemal’deki tarih sevgisinin temellerine ilikin ikinci adres airin ailesi ve ailede alnmaya balanan ilk eitim olarak zikredilebilir. Mesela, “en ziyade, annesinin tesiri altnda bulunan Yahya Kemal’e onun ‘olum, dünyada iki insan sev... Peygamber Efendimiz, bir de Sultan Murad Efendimizi’”16 eklindeki sözleri, airi ömrü boyunca etkileyecek millî tarih sevgisinin nerede, ne zaman ve kim tarafndan alanmaya balandn örenmemize imkân vermektedir. Bunun yannda Nihat Sami Banarl’nn “Yahya Kemal’de tarih sevgisi, daha çok küçükken, Üsküp’te balamt” dedikten sonra verdii bilgi ve devamnda yapm olduu tespitler ayn kapya çkmakta “Üsküp ve aile”nin önemine iaret etmektedir: “Henüz sekiz, dokuz yalarnda iken Hüseyin adl lalas, ona Battal Gazî destann okur, serhad türküleri söylerdi.” Yahya Kemal’in “ ‘Bu türküler bana nostalji verirdi, bu türkülerde müphem surette Macar ufuklarn görürdüm’ deyii, onun tarih sevgisinde, Balkanlardaki zafer ve hâkimiyet asrlarmzn çizgilerini gösterir”.17 Bu noktada airin çocukluu üzerinde tesirli olan söz konusu corafyadaki zafer ve hâkimiyetimizin son büyük hamlelerinden biri, “1897 Türk-Yunan Harbi’nde Gazi Edhem Paa ordularnn Atina’ya doru zaferle ilerleyileri ve bu harbin Balkanlarda uyandrd, büyük, milli heyecan”18 da düünmek gerekir. Zira bunu Yahya Kemal’in hatralarnda yer alan “Selanik Tesalya Harbi’nin cû ü hurûiyle çalkalanyordu. Biz çocuklar da kendimizi o havaya kaptrmtk”19 sözlerine balayabiliriz.
Dolaysyla, bir ara tespit olarak Yahya Kemal’deki tarihe olan ilginin ilk tohumlarnn Üsküp’te çocukluk yllarnda atldn bunda da yaad muhitin tarihî millî havasnn, o yllarda meydana gelen tarihî olaylarn, kendisine anlatlan tarihî hikâyelerin, söylenen tarihî türkülerin etkili olduunu söyleyebiliriz. Bununla beraber tohumun yeermesi ve filizlenmesi
15 Yahya Kemal, a. g. e., s. 26.
16 Nihat Sami Banarl, Yahya Kemal’in Hatrlar, stanbul Fetih Cemiyeti Yahya Kemal Enstitüsü Yay., st., 1960, s.25’ten nakleden Ömer Özden, Estetik ve Tarih Felsefesi Açsndan Yahya Kemal, Kültür Bakanl Yay., Ank., 2001, s. 127.
17 Nihat Sami Banarl, “Yahya Kemal’in Tarih Düünceleri”, Hayat Tarih Mecmuas, Yl:1, C.2, Say: 11, 1 Aralk 1965, s.7.; Yahya Kemal, hatralarnda bu hususta öyle der: “Battal Gaazî’yi, yâhud halk tâbiri ile Seydî Battal’ ondan iitmitim. O okurdu; ben dinlerdim; o muhârebe hikâyeleriyle sermest olurdum; ilk meraklandm roman o olmutu.”, Yahya Kemal, Çocukluum Gençliim, Siyasî ve Edebî Hatralarm, Baha Mat., st., 1973, s. 17.
18 Nihat Sami Banarl, “Yahya Kemal”, Aziz stanbul, Milli Eitim Basmevi, st., 1985, s. I. 19 Yahya Kemal, Çocukluum Gençliim, Siyasî ve Edebî Hatralarm, Baha Mat., st., 1973, s. 6.
130




Ö. ÇAKIR / Çankr Karatekin Üniversitesi SBE Dergisi 2(2😒 125150
bir baka ifadeyle tarihe olan merakn artmas, büyümesi için baka etkenlere de ihtiyaç olacaktr. Bu balamda ailede duyulan yeni eyler, zaman içinde meydana gelen olaylar, tanlan yeni kiiler, okuldaki hocalar, alnan eitim gibi faktörlerin devreye girdii görülmektedir.
Yine, Banarl’dan örendiimize göre “airin tarihe, yakn tarihe ve siyasete kar alakasn Sultan Abdülhamid devrinde Balkanlar’ bir humma gibi saran ihtilâl hazrlklar arttrmtr.”20 Bu çerçevede airin de müahidi olduu Abdülhamid aleyhinde yaplan aile toplantlar, bu toplantlarda aktüel siyasî gelimelere ilikin babasndan ve babasnn arkadalarndan duyulan sözler, “bu arada geçmi asrlar özleyen cümleler, Yahya Kemal için, hem merakl hem de alakal bir heyecan ve tefekkür balangc olmutur.”21 Öyle ki, hatralarnda bahsedildii üzere on üç yanda iken bir gün evlerinin bahçesinde yaplan bu tür bir toplantda Yahya Kemal söze karr ve padiah aleyhine baz sözler dahi sarf eder.22
Dier yandan, bu dönemde bir süre sonra Üsküp’te, kendi ifadesiyle “Üsküp gibi serhad bir tara ehrinin en mütevaz bir muhitinde bir ‘kafa’ telakki olunan”23 Ragb Efendi ile tanr. Bu zat, Yahya Kemal’e yakn tarihi ve Jön-Türkleri anlatacaktr. Yahya Kemal, “az zamanda hayran oldum” dedii Ragb Efendi’den yakn tarihe ilikin gelimeleri etraflca örenir. “Abdülaziz’in hal’ini, Midhat Paa’nn ahsiyetini, Ali Suavî vakasn, Tâif faciasn, Jön-Türk’lüün Avrupa’daki zuhûrunu, çkard gazetelerin isimlerini, Murad Bey’in Paris’e firarn ve sonra avdetini, hâsl Türkiye’deki liberal cereyann safhalarn Ragp Efendi’den doru dürüst örenmitim cümleleri de ayn Hatralar arasndadr.”24
Yahya Kemal, Selanik ve Üsküp’te bir süre idadîye devam ettikten sonra eitimini tamamlamas için stanbul’a gönderilir. Üsküp’te tant Ragb Efendi’den sonra burada da hayatnn rotasn Paris’e çevirecek olan ekib Bey ile tanr. “ekib Bey, siyasî fikirlerinden dolay bir ara Paris’e kaçm, döndükten sonra ordudan tardedilmi bir Jöntürktür. Gençleri etrafna toplayarak Avrupal filozoflarn fikirlerinden ve Paris’ten büyük bir hayranlkla bahsetmektedir. ekib’e göre, en büyük medeniyet Avrupa
20 Nihat Sami Banarl, “Yahya Kemal’in Tarih Düünceleri”, Hayat Tarih Mecmuas, Yl:1, C.2, Say: 11, 1 Aralk 1965, s.7.
21 Nihat Sami Banarl, a. g. m., s. 7.
22 Nihat Sami Banarl, a. g. m., s. 7.
23 Yahya Kemal, Çocukluum Gençliim, Siyasî ve Edebî Hatralarm, Baha Mat., st., 1973, s. 62.
24 Nihat Sami Banarl, “Yahya Kemal’in Tarih Düünceleri”, Hayat Tarih Mecmuas, Yl:1, C.2, Say: 11, 1 Aralk 1965, s.7. Geni bilgi için bkz. Yahya Kemal, Çocukluum Gençliim, Siyasî ve Edebî Hatralarm, Baha Mat., st., 1973, s. 59-65.
131




Ö. ÇAKIR / Çankr Karatekin Üniversitesi SBE Dergisi 2(2😒 125150
medeniyetidir. Terbiyesi, davranlar, ahlâk, her eyiyle Avrupaldr ve Müslümanla, Türklüe, ksacas bize ait olan her eye dümanlk hisleriyle doludur. Çevresindeki gençlere sürekli bunlar telkin eder; bizde bir gencin yapaca tek i, ona göre, bir yolunu bulup Paris’e kaçmak ve orada yaamak olmaldr.”25 Dolaysyla, “ekib Bey’in Yahya Kemal’in hayatndaki rolü mühimdir. mparatorluk çöküe doru hzla yol alrken alafranga neslin bütün çocuklar gibi, gelecein büyük airi Yahya Kemal de garip bir Paris sevdasna yakalanr.”26 “Nitekim muhitinin cenderesinden kurtulmak isteyen genç Yahya Kemal, cebinde ekib Bey’in kaptana hitaben yazd tavsiye mektubu, kendini Messagerie Maritime kumpanyasnn Memphis vapurunda bulur.” Artk, “korkulu bir Paris yolculuu balamtr.”27
Yahya Kemal, Paris’e gittiinde on dokuz yandadr. O zamana kadar tarihle ilgisini göz önüne aldmzda; tarihe, yakn tarihe, siyasete kar alakas önemli ölçüde artm olan Yahya Kemal’in Paris’te bir süre sonra ilgilenecei alanlara ilikin bir alt yapnn olutuundan söz edebiliriz. Zira, Üsküp’te tarihi dokunun içinde doan, gözlerini bu atmosferde açan, annesinden dinî, tarihî sevgi alayan nasihatler dinleyen, lalasndan tarihî- destanî metinlerimizi duyan, daha çocuk denecek bir yata siyasî meselelere kulak kabartan hatta bu türlü meselelerde fikir beyan etmeye çalan, tant kimi ahsiyetlerin tesiri ile yönünü Avrupa’ya çeviren Yahya Kemal’in Paris’e geldiinde tarihe ilgi duymasndaki gerekçeleri veya daha doru bir ifadeyle bilinçaltn anlamamza yardmc olacak unsurlarn az çok bir araya geldiini söyleyebiliriz. Ancak, Yahya Kemal’in tarihe olan merak ve ilgisinin artmas, hatta bir tarih sevgisi ve tarih uuruna dönümesi için bu kez de baka etkenler devreye girecektir.
2. Yahya Kemal’in Tarihe Olan Meraknn Bir Tarih uuruna Dönümesi
Yahya Kemal’in Türk tarihine olan merak ve ilgisinin, bir tarih uuruna dönümesi, aratrmac hassasiyetiyle Türk ve dünya tarihini örenme çabas Paris’te bulunduu yllarda balar. Yahya Kemal, 1903-1912 aras dokuz sene Fransa’da yaar. Bu süre içinde; Srplar, Bulgarlar ve Rumlarn burada düzenledii milliyetçi mitingler, Paris’te Sciences Politiques’da ald eitim, burada dinledii hocalar, Fransz edebiyatn yakndan tanmas; Yahya Kemal’in zihnini u üç unsur üzerinde younlatrmasna neden olur:
25 Beir Ayvazolu, Yahya Kemal Eve Dönen Adam, Birlik Yay., Ank., 1985, s. 18. 26 Beir Ayvazolu, a. g. e., s. 19.
27 Beir Ayvazolu, a. g. e., s.20.
132




Ö. ÇAKIR / Çankr Karatekin Üniversitesi SBE Dergisi 2(2😒 125150
“Dil/edebiyat”, “tarih” ve “corafya”. Burada “corafya” kelimesi yerine “vatan” da koyabiliriz.
Yahya Kemal’i Paris’e çeken sebeplerden biri “Jöntürk hareketinin cazibesi” olmakla beraber orada bir süre sonra bu cazibe kaybolur ve adeta “çok geçmeden hayal krklna urar. Çünkü Paris’te karargâh kuran aydnlar, kendilerine bayraklk ettikleri Kanûn- Esâsî ile hiç megul olmadklar gibi, Abdülhamid’e neden düman olduklarn kolayca izah edebilecek durumda bile deillerdir”.28 Ksaca, Jötürklük/Gençtürklük “fikir sahasnda hiç, fiil sahasnda yine hiç’tir”.29 Bunun üzerine Yahya Kemal, “Jöntürklerle arkadaln devam ettirmekle beraber” daha çok Paris’in sanat ve edebiyat muhitlerinde oturup kalkmaya, devrin ünlü airlerinin gittii kahvelere gitmeye ve böylece Fransz iirini tanmaya balar.30 Ksaca, artk Yahya Kemal’in gündemindeki aslî meselelerden biri “iir” dier bir ifadeyle “dil”dir.
Öte yandan, Yahya Kemal, bu srada Sciences Politiques’te örenim görmektedir. “Bu tarihî mektebin be bölümünden biri olan d siyaset ubesine yazlan air, burada, büyük bir ans eseri olarak Fransa’nn en kymetli tarih alim ve profesörlerinden ders okumutur. O tarihte Fransa’nn en büyük tarihçisi saylan Albert Sorel, Yahya Kemal’in birinci derecede hocas olmutur.”(...) Yahya Kemal’e göre hocas Sorel, Fransz tarihçiliinde Michelet mektebine mensuptur. Michelet gibi, Fustel de Coulanges gibi onun seçkin talebesi Camile Jullian gibi büyük Fransz tarihçileri ise tarih ortasnda Franszl arama yolunun âlimleridir. Tarih ortasnda ve bir corafya üzerinde bir milliyetin nasl tekevvün ettiini yepyeni ve salam tarih metodlaryla ve tarih düünceleriyle onlar meydana koymutur.”31 Özellikle “tarih ortasnda Franszl arama” fikri söz konusu tarihçilerden Camile Jullian dilinde öyle ifade bulmutur: “Fransz milletini bin ylda, Fransa’nn topra yaratt.”32
“te bu mühim cümle, bu bir milletin bütün varl üzerinde corafyann hele yeni vatan corafyasnn oynad büyük rolü belirten hüküm, Yahya Kemal’i Türk tarihi üzerinde derin düünceye sürükle”r:
28 Beir Ayvazolu, a. g. e., s. 21.
29 Beir Ayvazolu, a. g. e., s.21; Yahya Kemal, Çocukluum Gençliim, Siyasî ve Edebî Hatralarm, Baha Mat., st., 1973, s. 191.
30 Beir Ayvazolu, a. g. e., s. 22.
31Nihat Sami Banarl, “Yahya Kemal’in Tarih Düünceleri”, Hayat Tarih Mecmuas, Yl:1, C.2, Say: 11, 1 Aralk 1965, s.8.
32 Nihat Sami Banarl, a. g. m., s. 8.
133




Ö. ÇAKIR / Çankr Karatekin Üniversitesi SBE Dergisi 2(2😒 125150
“Düünmeye baladm: Acaba bizi de Malazgirt’ten, 1071’den sonraki sekiz yüz senede Türkiye’nin topra yaratmam myd?
Yahya Kemal’i tarih sahasnda gayrete sevkeden soru ite bu ‘bir tarih ortasnda ve bir corafya üzerinde’ bu sefer, Türkiye Türklüü’nün meydana gelii problemi” olur. Zira, “air, bu son tekevvünü bütün gerçekleriyle örenmek ve anlamak” ister.33
Dier yandan, Sorel’in u ifadeleri de air üzerinde çok büyük tesir uyandrr: “Bana bir gün bakt, gülerek dedi. Bilir misiniz ki, henüz iki ey tamamyle kefedilmi deildir: Corafyada kutup ve tarihte Türk.”34
Anlalaca üzere, Paris’te Fransz tarihçilerin Fransa’nn oluumu için ileri sürdükleri teori, Yahya Kemal’i bir mukayese yaparak kendi tarihimiz üzerinde düünmeye sevk etmitir. Özellikle, “Fransz milletini bin ylda, Fransa’nn topra yaratt.” cümlesi Yahya Kemal’i çok etkiler. “Bu cümle benim, milliyetimizin ve vatanmzn teekkülüne dair dank düüncelerimi birdenbire yeni bir istikamete sevk etti” diyen Yahya Kemal, sözlerini öyle sürdürür: “çünkü bu cümle kafama birdenbire yeni bir ufuk açmt. Artk milletimize dair fikirlerim bu cümlenin ilham ettii noktada birleiyordu.”35