Analitik zekamı nasıl geliştirebilirim?

Türkiye'de birçok kavram kullanıyoruz, ama bazı kavramlar günlük dilde kullanılsa da akademik bir karşılığı yok. Analitik zekâ da bunlardan biri. İngilizcede Critical Thinking (Eleştirel Düşünme) becerileri diye bir kavram var. Herhalde analitik zekâya en yakın gelen kavram budur.

6 Şapkalı Düşünme Tekniği

Edward De Bono isminde çok üretken bir yazar ve bu düşünürün 6 Şapkalı Düşünme Tekniği isimli bir çalışması var. Kişisel olarak bu yöntemi konulara ve sorulara yaklaşırken çok verimli buluyorum. De Bono diyor ki, "bir konuyu ya da sorunu ele alırken 6 farklı gözle/6 farklı şapkayla bakın. Bu yaklaşım, sizin konuya tek yönlü yaklaşmanızı engelleyecek."

Beyaz Şapka

Bir sorunu ele almak için beyaz şapkayla başlayın. Beyaz şapka, veri ve bilgi toplamayı içerir. Konuyu genellemelerden, kulaktan dolma bilgilerden arındırmak için durumu net bir şekilde açıklayan bilgilere odaklanın. İstanbul'da trafik sorunu var demek yerine; İstanbul il sınırlarındaki kayıtlı araç sayısı, taksi sayısı, yük taşıyan araç sayısı, otobüs sayısı, metrobüs sayısı, metro ve hafif raylı sistemle taşınan insan sayısı, bir yakada oturup diğer yakada çalışan insan sayısını araştırın.

Kırmızı Şapka

İkinci olarak kırmızı şapkayı takın. Özellikle iletişim açısından duyguları paylaşmak önemlidir. Trafik yoğunluğunu ve ulaşım zorluğunu anlatmak için günde 6 araç değiştiren birinin yaşadığı zorlukları ve trafikte kaybettiği sürede yaşadığı bıkkınlık halini tanımlayabilirsiniz. Daha da ironi yapacak biçimde, trafikte satranç oynayan şoförleri, sürücü koltuğunda makyaj yapan ve hatta saçına fön çeken kadınları da anlatarak durumun mizahi yönüne dikkat çekebilirsiniz.

Sarı Şapka

Üçüncü olarak sarı şapkayı takın. Mevcut durumun yarattığı olumlu sonuçları ele alın. İstanbul trafiğinin ekonomik katkısını ele alın. Toplu ulaşımda ya da otomotiv endüstrisinde çalışan insanların istihdam edildiğini hatırlayın.

Siyah Şapka

Dördüncü olarak siyah şapkayı takın. Konuya eleştirel yaklaşın. Mevcut durumun neden sürdürülemeyeceğini açıklayın. Önlem alınmazsa neler olacağına ilişkin senaryolar üretin.

Yeşil Şapka

Beşinci olarak yeşil şapkayı takın. Sorunu yaratıcı olarak nasıl çözebileceğiniz hakkında düşünün. Herkesin bisiklete binmesi ya da yürümesi mümkün olabilir mi? Ya da herkes toplu ulaşımla seyahat edebilir mi? İstanbul göç almak yerine göç verebilir mi? İstanbul belediyesi ya da devlet, İstanbul'dan başka şehirlere taşınanlara taşınma desteği (taşınma ücretlerini karşılama) sunabilir mi?

Mavi Şapka

Altıncı olarak mavi şapkayı takın ve düşünme şeklinizi gözden geçirin. Diğer beş şapkayı sağlıklı kullanabildiniz mi? Aşırıya kaçtığınız yerler oldu mu? Yeterli ve doğru bilgileri topladınız mı? Yeterince yaratıcı ve eleştirel oldunuz mu? Sebep-sonuç ilişkileri yerinde mi? Korelasyonla sebep sonuç ilişkisini karıştırdığınız durumlar var mı?

Yukarıdaki açıklama ve örneklerden anlaşılacağı üzere 6 şapkalı düşünme tekniğini kullanmak, günlük yaşamda kullandığımız analitik zekayı geliştirebilir.

Edward De Bono'nun bu konudaki kitabını da alıp okuyabilir ve kendinizi geliştirebilirsiniz.