Tanrının imtihanları neden adil değil?

Tanrı'nın imtihanlarının adil olmadığı düşüncesi, felsefe ve ilahiyatta öteden beri tartışılan "kötülük problemi" ve "eşitsizlik" konularının merkezinde yer alır. İnsanların doğuştan farklı zekâ, sağlık, coğrafya, ekonomik durum ve aile yapısına sahip olması ilk bakışta adaletsizlik gibi görünebilir.

Din felsefesine ve özellikle İslam ilahiyatına göre imtihanın adaleti herkesin aynı sorulara tabi tutulmasıyla değil, herkesin kendi imkân ve kapasitesine göre değerlendirilmesiyle sağlanır.

Çok imkâna (zenginlik, sağlık, yüksek zekâ) sahip olanın sorumluluğu ve imtihanı daha ağırdır.

Kısıtlı imkânlarla doğan veya ağır zorluklar yaşayan bireyden beklenen sorumluluk eşit düzeyde tutulmaz. Yani değerlendirme "mutlak şartlar" üzerinden değil, "sahip olunan potansiyel ve imkânlar" üzerinden yapılır.

Adalet, herkesin her konuda eşit olması demek değildir. Tam bir eşitlik (herkesin aynı sağlık, zenginlik veya yaşam süresine sahip olması), imtihan ortamının ve özgür iradenin doğasına aykırı kabul edilir. Farklılıklar; yardımlaşma, merhamet, sabır, şükür gibi erdemlerin ortaya çıkabilmesi için bir zemin oluşturur.

Dünyadaki adaletsizliklerin ve acıların önemli bir kısmı ilahi bir takdirin ötesinde, insanların kendi özgür iradeleriyle yaptıkları seçimlerden doğar. Savaşlar, yoksulluk, adaletsiz gelir dağılımı ve ihmalkârlıklar doğrudan insan eylemlerinin sonucudur. İmtihanın varlığı, insanın iyiyi veya kötüyü seçme özgürlüğüne dayanır.

İnsan zihni olayları zaman ve mekânla sınırlı bir pencereden görür. İlahiyat perspektifine göre, tekil bir acı veya haksızlık gibi görünen durumlar, sürecin tamamı (hayatın bütünü ve sonrası) göz önüne alındığında bir anlam kazanır. Başlangıcı ve sonu görünmeyen bir tablonun sadece küçük bir parçasına bakarak adaleti sorgulamanın eksik kalacağı savunulur.